3.4.3 Strafrechtelijke besluitvorming door groepen en individuen

Ten Velden & De Dreu hebben psychologisch onderzoek gedaan over de manier waarop groepsleden informatie verwerken.1 Daartoe lieten zij in een experiment proefpersonen, vooral studenten, afzonderlijk en vervolgens gezamenlijk een beslissing nemen op basis van verstrekte strafdossiers. De proefpersonen wisten echter niet dat de informatie in de dossiers verschilde. Een deel daarvan was voor hen allen gelijk; een deel was uniek. Om een optimale beslissing te kunnen nemen moesten de proefpersonen informatie met elkaar delen. De onderzoekers constateerden dat de groepsleden tijdens hun overleg geneigd waren zich te concentreren op de informatie waarover iedereen beschikte en de unieke informatie te verwaarlozen. Eerstgenoemde informatie werd serieus genomen; laatstgenoemde niet. Hun beslissingen waren daardoor niet optimaal. Deze constatering bevestigt dat mensen in hun beslisgedrag niet volledig rationeel zijn.

Zoals eerder vermeld zijn allerlei persoonlijkheids- en groepsdynamische factoren van invloed op de kwaliteit van de besluitvorming. Tijdsdruk kan de informatie-uitwisseling en -verwerking in groepen verminderen, waardoor de groepsleden sneller overgaan tot het gebruik van vuistregels om snel een beslissing te forceren. Een daarvan is de gokkersfout (gambler’s fallacy). Deze beschikbaarheidsheuristiek houdt de foutieve veronderstelling in dat als meerdere vergelijkbare gebeurtenissen achter elkaar plaatsvinden de kans op een alternatieve gebeurtenis toeneemt. Denk daarbij aan de irrationele verwachting dat als een balletje tijdens een roulettespel steeds op zwart stil komt te liggen, de kans toeneemt dat het de volgende keer op rood belandt. Of in een strafproces: als in een groot aantal achtereenvolgende zaken een verdachte wordt vrijgesproken, de kans op een veroordeling in de negende zaak stijgt.

Uit het onderzoek bleek dat dit effect zich niet zozeer voordeed als individuen moesten beslissen, maar vooral optrad in een meervoudig besluitvormingsproces. Het werd nog sterker als de groepsleden onder tijdsdruk kwam te staan.2 Ook in een tweede studie bleek dat tijdsdruk de kwaliteit van de besluitvorming in groepen verminderde. Zij deelden minder relevante, unieke informatie dan groepen die geen tijdsdruk ervoeren, waardoor eerstgenoemde groepen veel vaker onjuiste beslissingen namen. De groepen onder tijdsdruk maakten ook vaker een fundamentele attributiefout, wat gebeurt als het gedrag of verondersteld gedrag van anderen onterecht wordt toegeschreven aan hun persoonlijkheid en niet aan de situatie waarin zij verkeerden.3

Een derde studie wees uit dat de deelnemers zowel tijdens enkelvoudige als meervoudige besluitvorming naar ankers grepen om het nemen van een beslissing te vergemakkelijken. De deelnemers kregen de taak om de strafmaat te bepalen van een voorgelegd delict. Wat bleek: zowel individuele beslissers als groepsbeslissers pasten hun strafmaat aan als gevolg van de volstrekt willekeurige eis van de officier van justitie (het anker). Een laag anker bracht hen tot relatief lage straffen, een hoog anker tot relatief hoge straffen. Dit is des te opmerkelijker, aangezien de deelnemers wisten dat het anker was bepaald door een lootje te trekken. Er is ook onderzocht hoe de strafmaat zou uitvallen zonder anker. In situaties zonder anker straften de groepen over het algemeen zwaarder dan de individuen. Dat kan toe te schrijven zijn aan de aard van de strafzaak in kwestie, een zedenzaak, waardoor de beslissingen van groepen extremer worden dan die van individuen (zie paragraaf 3.2.2 over groepspolarisatie).4

Een belangrijke les die uit het onderzoek kan worden getrokken is dat beslissers zich bewust moeten zijn van hun beperkingen in informatie-uitwisseling en -verwerking. Met die wetenschap herkennen zij sneller valkuilen in hun beslisgedrag, als lid van een groep of individueel, waardoor ze die eerder kunnen vermijden. Wel zij erop gewezen dat het onderzoek experimenten met niet-rechters in een laboratoriumsituatie betrof, op basis waarvan niet zonder meer uitspraken kunnen worden gedaan over de praktijk van rechterlijke besluitvorming.