9.2 Denkbare toepassingen

Als niet de verkoper maar een derde de aanschaf van de zaak financiert voor de koper, kan op een aantal wijzen worden bewerkstelligd dat de derde zich de positie verschaft die een verkoper heeft bij een overdracht onder eigendomsvoorbehoud.1 Aldus kan worden gerealiseerd dat de derde het eigendomsvoorbehoud kan uitoefenen als de koper in gebreke blijft met de voldoening van de verschuldigde prestatie.

In de eerste plaats is denkbaar dat de verkoper de zaak eenvoudigweg verkoopt en overdraagt aan de derde, die de zaak vervolgens doorverkoopt aan de koper en een eigendomsvoorbehoud bedingt.2 In gevallen van leasing pleegt men deze constructie aan te duiden als indirecte leasing, omdat de leasing via het vermogen van de derde tot stand komt.3 In de praktijk wordt niet zelden afgezien van deze constructie, omdat de derde zowel wordt betrokken in een contractuele relatie met de verkoper en ook in de verhouding tot de koper optreedt als (volwaardig) verkoper. Daardoor kunnen voor de derde bepaalde (contractuele) aansprakelijkheidsrisico’s ontstaan.4 Ook fiscale motieven kunnen een reden zijn om van deze constructie af te zien.5

Een tweede constructie die gehanteerd kan worden bij aanschaffinanciering door een derde is de zogenoemde sale-and-lease-back-constructie. In een zodanig geval sluit de koper de koopovereenkomst gewoon met de verkoper en financiert de derde de koopprijs, zodat de koper de eigendom verkrijgt. In de verhouding tussen koper en verkoper is dan geen behoefte (meer) aan een eigendomsvoorbehoud. Daarbij wordt overeengekomen dat de koper de zaak vervolgens overdraagt aan de financier, die hem vervolgens weer onder eigendomsvoorbehoud terugoverdraagt aan de koper, waarbij de voldoening van de voorgeschoten koopprijs (eventueel met een bepaalde risico- of renteopslag) als opschortende voorwaarde wordt overeengekomen. Daarmee wordt bewerkstelligd dat de financier bij niet- voldoening van de verschuldigde prestatie door de koper kan terugvallen op de voorbehouden eigendom. Het voordeel van deze constructie ten opzichte van de hiervoor beschreven constructie is dat de derde niet in een contractuele relatie met de verkoper betrokken wordt. Risicovol aan deze constructie is dat de zaak het vermogen van de koper passeert.6

Deze beide constructies hebben gemeen dat uiteindelijk sprake is van een ‘gewoon’ eigendomsvoorbehoud, in die zin dat een verkoper en koper tegenover elkaar staan in een contractuele relatie staan, waarin een eigendomsvoorbehoud is bedongen. Met betrekking tot de omstandigheid dat een eigendomsvoorbehoud is bedongen, treden hier dan ook geen bijzonderheden op. In het navolgende zal dan ook aandacht worden besteed aan de volgende constructie, waaraan bovendien niet de hierboven genoemde bezwaren zijn verbonden.7

Deze derde constructie houdt in dat tussen de verkoper en de koper een koopovereenkomst wordt gesloten en tevens een overdracht onder eigendomsvoorbehoud tot stand wordt gebracht. Vervolgens cedeert de verkoper de koopprijsvordering aan de derde en draagt hij tevens de voorbehouden eigendom aan hem over, terwijl de derde aan de verkoper een met de koopprijs corresponderend bedrag (eventueel onder aftrek van een risico-component) voldoet. De levering pleegt in een zodanig geval te geschieden door middel van een tweezijdige verklaring, die wordt medegedeeld aan de koper, die de zaak vervolgens voor de derde gaat houden (art. 3:115 aanhef en onder c BW). Noodzakelijk voor het welslagen van deze constructie is dat de betaling die de derde aan de verkoper verricht niet wordt beschouwd als de voldoening van de door de verkoper bedongen koopprijs, omdat daardoor de voorwaarde in vervulling zou gaan en de koper eigenaar zou worden.8 Dat kan geschieden doordat de betaling van de derde aan de verkoper niet wordt beschouwd als voldoening van de koopprijsvordering, maar als voldoening van de koopprijs voor de aankoop van de vordering en de voorbehouden eigendom.9 Met deze constructie wordt bewerkstelligd dat de verkoper verkrijgt waar het hem om te doen is (namelijk: de tegenwaarde van de zaak), maar wordt anderzijds bewerkstelligd dat de door de voorwaardelijke overdracht geschapen constructie in stand blijft, zodat de derde op de eigendom kan teruggrijpen als de koper in gebreke blijft met de betaling van de gecedeerde koopprijsvordering.