8.9.4 Derdenbeschermingsperikelen

Indien de vervreemder die een eigendomsrecht onder opschortende voorwaarde met betrekking tot een roerende zaak overdraagt, niet beschikkingsbevoegd is met betrekking tot dit recht, komt de toepasselijkheid van artikel 3:86 BW in beeld. De derdenbeschermingsproblematiek bij de overdracht van het eigendomsrecht onder opschortende voorwaarde moet worden onderscheiden van de hierboven reeds behandelde vraag naar derdenbescherming bij een voorwaardelijk overdracht.1 In het daar besproken geval is sprake van een voorwaardelijke overdracht van de (onvoorwaardelijke eigendom van de) zaak door een beschikkingsonbevoegde, terwijl het in deze paragraaf gaat om de onvoorwaardelijke overdracht van een voorwaardelijk eigendomsrecht door een beschikkingsonbevoegde.

Of derden in een dergelijk geval kunnen worden beschermd tegen beschikkingsonbevoegdheid van de vervreemder is in de Duitse literatuur buitengewoon omstreden. Door een deel van de literatuur wordt de mogelijkheid van derdenbescherming bij de overdracht van het Anwartschaftsrecht geheel ontkend. Volgens deze auteurs is de rechtvaardiging van derdenbescherming gelegen in de rechtsschijn die uitgaat van de feitelijke macht (Besitz) van de beschikkingsonbevoegde vervreemder. Derden mogen in het algemeen op deze rechtsschijn afgaan, omdat de feitelijke macht het vermoeden van eigendom schept. Beweert de vervreemder dat hij rechthebbende is van een Anwartschaftsrecht, dan heeft hij daarmee de Rechtsschein van de feitelijke macht de grond in geboord, nu hij zelf te kennen geeft dat hij geen eigenaar is. Een derde die desalniettemin afgaat op de bewering van de vervreemder dat hij rechthebbende is van het Anwartschaftsrecht vertrouwt uitsluitend op ‘bloûes Gerede’ van de vervreemder, welk vertrouwen wordt niet beschermd.2 In de schaarse Oostenrijkse literatuur over deze problematiek wordt een vergelijkbaar standpunt verdedigd.3

Een ander deel van Duitse de literatuur aanvaardt de mogelijkheid van derdenbescherming bij de overdracht van een Anwartschaftsrecht wel.4 Voor het Nederlandse recht moet naar mijn mening eveneens worden aangenomen dat bescherming tegen beschikkingsonbevoegdheid van de vervreemder mogelijk is bij de overdracht van een voorwaardelijk eigendomsrecht. De categorische uitsluiting van de toepasselijkheid van artikel 3:86 BW bij de overdracht van een eigendomsrecht onder opschortende voorwaarde past niet bij de omstandigheid dat het eigendomsrecht onder opschortende voorwaarde als uitgangspunt niets anders is dan een gewoon eigendomsrecht en dat op de overdracht van het eigendomsrecht onder opschortende voorwaarde dezelfde regels van toepassing zijn. Ook een a maiore ad minus-redenering pleit voor de bescherming van de verkrijger bij de overdracht van een eigendomsrecht onder opschortende voorwaarde. Als een beschikkingsonbevoegde vervreemder in staat is om de verkrijger eigendom van de zaak te verschaffen op grond van artikel 3:86 BW, valt niet goed in te zien waarom het artikel niet van toepassing zou zijn indien de vervreemder hem geen onvoorwaardelijke eigendom, maar slechts een voorwaardelijk eigendomsrecht overdraagt. Dat (de rechtvaardiging van) artikel 3:86 BW niet zou zijn toegesneden op de overdracht van een eigendomsrecht onder opschortende voorwaarde, acht ik geen overtuigend bezwaar. De rechtvaardiging van die bepaling is immers niet zozeer gelegen in de rechtsschijn van de feitelijke macht van de vervreemder, die hem als rechthebbende legitimeert, maar in het feit dat de vervreemder in staat is de handelingen te verrichten die nodig zijn om de verkrijger datgene te verschaffen wat de vervreemder aan hem heeft voorgespiegeld, waardoor bij de verkrijger het vertrouwen wordt gewekt dat de vervreemder inderdaad beschikkingsbevoegd is.5

Men zou daartegen kunnen aanvoeren dat het voorwaardelijk karakter van het eigendomsrecht zich niet manifesteert in de relatie van de vervreemder tot de zaak en dat de verkrijger in zoverre dus slechts vertrouwt op ‘bloûes Gerede’ van de vervreemder. Op zichzelf is het juist dat in het algemeen voor de toepasselijkheid van artikel 3:86 BW meer is vereist dan dat de verkrijger vertrouwt op uitlatingen van de vervreemder. Aangezien de derdenbescherming niet slechts tussen partijen werkt, maar een derde berooft van zijn goederenrechtelijke aanspraak, moet dit vertrouwen gerechtvaardigd worden door méér dan enkel beweringen van de vervreemder: er moet aanleiding bestaan om te veronderstellen dat datgene wat de vervreemder beweert, ook met de werkelijkheid overeenstemt. Zulke situaties laten zich bij de overdracht van een eigendomsrecht onder opschortende voorwaarde echter zonder meer voorstellen. Indien de koper onder eigendomsvoorbehoud zijn eigendomsrecht onder opschortende voorwaarde bijvoorbeeld eerst – als beschikkingsbevoegde – aan een derde overdraagt door middel van een levering c.p. en de koper vervolgens datzelfde recht overdraagt aan een vierde, waarbij de levering gepaard gaat met verschaffing van de feitelijke macht over de zaak, valt mijns inziens niet goed in te zien waarom de vierde niet in aanmerking zou moeten kunnen komen voor derdenbescherming.6 Gerechtvaardigd lijkt mij zodanige bescherming in het bijzonder indien de verkrijger te goeder trouw het bestaan van het voorwaardelijk eigendomsrecht heeft onderzocht door de aan de overdracht ten grondslag liggende koopovereenkomst te onderzoeken en eventueel zelfs navraag heeft gedaan bij de verkoper over het voortbestaan van de koopovereenkomst. Het lijkt mij dan ook te verstrekkend om de mogelijkheid van derdenbescherming a priori in alle gevallen te ontkennen. Door middel van het vereiste van de goede trouw kan afdoende rekening worden gehouden met het bijzondere karakter van het eigendomsrecht en wordt verhinderd dat de derde die enkel vertrouwd op ‘bloûes Gerede’ wordt beschermd tegen de beschikkingsonbevoegdheid.

Dergelijke argumenten gelden alleen voor de overdracht van een bestaand eigendomsrecht onder opschortende voorwaarde door de niet-rechthebbende. Door sommige Duitse auteurs wordt betoogd dat een derde ook beschermd zou moeten worden indien de vervreemder zich voordoet als rechthebbende van een voorwaardelijk eigendomsrecht, terwijl een zodanig recht in werkelijkheid niet bestaat.7 Een dergelijk geval kan zich bijvoorbeeld voordoen wanneer een huurder van een zaak zich jegens een derde voordoet als een koper onder eigendomsvoorbehoud en vervolgens diens beweerdelijke voorwaardelijk eigendomsrecht overdraagt. Daarmee gelijk te stellen is het geval waarin de rechthebbende van een eigendomsrecht onder opschortende voorwaarde weliswaar voorwaardelijk eigenaar is, maar onjuiste uitspraken doet over de modaliteiten van het voorwaardelijk eigendomsrecht. Wanneer de koper bijvoorbeeld beweert dat het uitgroeien van diens voorwaardelijk eigendomsrecht uitsluitend afhankelijk is van het betalen van de koopprijs, terwijl in werkelijkheid een verbreed eigendomsvoorbehoud is overeengekomen, bestaat het voorwaardelijk eigendomsrecht van de koper niet op de wijze zoals door hem wordt beweerd. In de Duitse literatuur bestaat een neiging om de derde vanwege het Abstraktionsprinzip in bescherming te nemen tegen de verbintenisrechtelijke ballast die is verbonden aan het Anwartschaftsrecht, maar waarvan de derde onkundig is.

Hier wreekt zich echter het karakter van de bescherming van artikel 3:86 BW. Artikel 3:86 BW beschermt de derde te goeder trouw tegen beschikkingsonbevoegdheid van de vervreemder, maar niet tegen het niet-bestaan van het recht dat wordt overgedragen. Dat ligt besloten in de omstandigheid dat artikel 3:86 BW een overdracht als geldig aanmerkt door het gebrek in de beschikkingsbevoegdheid te helen. Een overdracht veronderstelt een voorwerp dat wordt overgedragen. Bij een translatieve rechtsverkrijging, zoals overdracht, volgt de verkrijger de vervreemder op in een bestaand recht.8 Als het voorwerp van de overdracht niet bestaat, kan de overdracht niet slagen. Door een overdracht kan geen niet-bestaand recht in het leven worden geroepen.9

In de Duitse literatuur worden de consequenties van de hier verdedigde opvatting door sommigen wel ‘verblüffend’ genoemd.10 Tot op zekere hoogte is dat inderdaad het geval. Voor een derde te goeder trouw zal immers niet altijd duidelijk zijn of sprake is van een bestaand of niet-bestaand eigendomsrecht onder opschortende voorwaarde. Vanuit het perspectief van de verkrijger verschillen beide situaties niet. Bovendien oogt het vreemd dat de derde te goeder trouw wel zou worden beschermd als de vervreemder van een niet-bestaand voorwaardelijk eigendomsrecht zou hebben beweerd dat hij onvoorwaardelijk eigenaar is. Toch volgt deze conclusie onomstotelijk uit het feit dat geen niet-bestaande rechten door artikel 3:86 BW in het leven kunnen worden geroepen.

Bij de Duitse pleidooien voor een verdergaande derdenbescherming moet bovendien worden bedacht dat de nadruk op de bescherming van derden in geval van een overdracht van het Anwartschaftsrecht in de Duitse literatuur in belangrijke mate wordt aangewakkerd door het Abstraktionsprinzip.11 Op grond van dat beginsel zijn in het Duitse recht goederenrechtelijke rechten in beginsel ‘abstrakt’ vormgegeven, in die zin dat verbintenisrechtelijke rechtsgevolgen geen invloed hebben op het voortbestaan of toebehoren van goederenrechtelijk rechten.12 Het Abstraktionsprinzip is daarbij met name ingegeven door de wens om derden niet te confronteren met verbintenisrechtelijke relaties waar zij buitenstaan. Er bestaat een neiging om dit gebrek aan abstractheid van het Anwartschaftsrecht te compenseren door een ruimhartige aanvaarding van derdenbescherming. Voor het Nederlandse recht bestaat daartoe minder aanleiding.