8.9.3 Rechtsgevolgen van overdracht

Als de koper zijn eigendomsrecht onder opschortende voorwaarde rechtsgeldig overdraagt, verwerft de verkrijger op het moment dat aan alle vereisten voor overdracht van het recht is voldaan, terstond het eigendomsrecht onder opschortende voorwaarde.1 Het voorwaardelijk eigendomsrecht verlaat het vermogen van de koper en maakt voortaan onderdeel uit van het vermogen van de verkrijger. Gaat vervolgens de voorwaarde in vervulling, dan groeit het eigendomsrecht onder opschortende voorwaarde uit tot een onvoorwaardelijk eigendomsrecht in de hand van de verkrijger.2 Aangezien de koper reeds voordien heeft beschikt over zijn voorwaardelijk eigendomsrecht en daarmee al zijn aanspraken met betrekking tot de zaak heeft laten varen, is hij met zijn vermogen niet betrokken bij de uiteindelijke verkrijging van de onvoorwaardelijke eigendom door degene aan wie hij zijn voorwaardelijk eigendomsrecht heeft overgedragen (of diens rechtsopvolger).3 De zaak passeert derhalve niet het vermogen van de koper.4 Integendeel, op het moment dat de voorwaarde in vervulling gaat, vindt in het geheel geen derivatieve verschuiving van (een deel van) het eigendomsrecht plaats, niet in de verhouding van de verkoper tot de verkrijger en evenmin in de verhouding tussen de koper en de verkrijger van het voorwaardelijk eigendomsrecht.5 Als gevolg van de vervulling van de voorwaarde vervalt het eigendomsrecht onder ontbindende voorwaarde en groeit het eigendomsrecht onder opschortende voorwaarde uit tot het onvoorwaardelijke eigendomsrecht.

Met deze rechtsgevolgen is de meerwaarde van de mogelijkheid om te beschikken over het voorwaardelijk eigendomsrecht gegeven. Hierin onderscheidt de overdracht over het eigendomsrecht onder opschortende voorwaarde zich namelijk van de levering bij voorbaat (art. 3:97 BW) van de zaak of een overdracht van de zaak door de koper als beschikkingsonbevoegde, die nadien door artikel 3:58 BW wordt geconvalideerd. In die gevallen komt de overdracht namelijk pas tot stand op het moment dat de koper door vervulling van de voorwaarde onvoorwaardelijk eigenaar wordt van de zaak en op dat moment is voldaan aan de eis van beschikkingsbevoegdheid. Onder meer een tussentijds ingetreden faillissement van de koper verhindert dan de eigendomsoverdracht door de koper aan de derde (art. 23 Fw en art. 35 lid 2 Fw).6 Bij de overdracht van het eigendomsrecht onder opschortende voorwaarde geldt dit alles niet. Op het moment dat de overdracht onder opschortende voorwaarde tot stand komt, verkrijgt de koper immers terstond een eigendomsrecht onder opschortende voorwaarde, ten aanzien waarvan hij beschikkingsbevoegd is. Hij kan vanaf dat moment dit recht overdragen aan een ander. Indien de koper nadien als gevolg van het uitspreken van het faillissement zijn beschikkingsbevoegdheid verliest, kan die omstandigheid niet meer de werking ontnemen aan een overdracht die reeds voordien heeft plaatsgevonden. De fixerende werking van het faillissement heeft immers slechts betrekking op het vermogen van de failliet (art. 20 Fw jo. art. 23 Fw). Heeft de koper reeds voordien over het voorwaardelijk eigendomsrecht beschikt, dan heeft dat recht op dat moment diens vermogen verlaten en valt het niet meer onder het faillissementsbeslag.7

Volgens Wibier en Smid is daarentegen ook bij de overdracht van het voorwaardelijk eigendomsrecht het fixatiebeginsel in het geding, althans zou het wenselijk zijn dat het fixatiebeginsel zou verhinderen dat de verkrijger van het eigendomsrecht onder opschortende voorwaarde ook onvoorwaardelijk eigenaar van de zaak zou kunnen worden, indien de koper tussentijds failliet wordt verklaard.8 Dergelijke wenselijkheidsargumenten kunnen echter geen doorslaggevende rol spelen bij de beoordeling van de vraag in hoeverre het naar het geldende recht mogelijk is om over voorwaardelijke eigendom te beschikken.9 Het standpunt van Wibier en Smid laat zich moeilijk los van hun rechtspolitieke argumenten beoordelen. In wezen ontkennen Wibier en Smid namelijk het bestaan van voorwaardelijke eigendom – althans waar het aankomt op de positie van de koper onder eigendomsvoorbehoud – en beschouwen zij de overdracht van de voorwaardelijke eigendom in zekere zin als een levering bij voorbaat van de zaak.10 Neemt men daarentegen aan dat het eigendomsrecht onder opschortende voorwaarde een zelfstandig overdraagbaar recht is, waardoor een onderscheid moet worden gemaakt tussen de overdracht van de (onvoorwaardelijke eigendom van de) zaak en het eigendomsrecht onder opschortende voorwaarde, valt niet goed in te zien op welke wijze het fixatiebeginsel in het gedrang is.11

Het fixatiebeginsel houdt in dat ‘door de intrede van het faillissement de rechtspositie van alle bij den boedel betrokkenen onveranderlijk wordt.’12 Voor het actief heeft dit tot gevolg dat het vermogen van de failliet aldus wordt gefixeerd dat het vermogen aan de beschikkingsmacht van de failliet is onttrokken.13 Na het uitspreken van het faillissement kan de failliet niet meer bewerkstelligen dat bepaalde vermogensbestanddelen niet (meer) onder het ‘gerechtelijk beslag op het gehele vermogen des schuldenaars ten behoeve zijner gezamenlijke schuldeisers’14 vallen. Uit deze definitie blijkt dat het fixatiebeginsel betrekking heeft op de bestanddelen van het vermogen van de failliet op het moment van de faillietverklaring.15 Het fixatiebeginsel strekt er daarentegen niet toe dat aan reeds voor de faillietverklaring geldig verrichte beschikkingshandelingen, waardoor een bepaald vermogensbestanddeel het vermogen van de aanstaande failliet heeft verlaten, achteraf de werking wordt ontnomen. De goederen die het vermogen van de failliet vóór het uitspreken van het faillissement heeft verlaten behoren – afgezien van de mogelijkheid om met terugwerkende kracht de beschikkingshandeling aan te tasten – niet tot de boedel. Het fixatiebeginsel strekt zich tot deze goederen dan ook niet uit. Dit beginsel kan daarmee niet goederenrechtelijke rechten aan derden ontnemen, die reeds voor faillietverklaring zijn gevestigd of overgedragen. Integendeel, uit het goederenrechtelijk karakter van de desbetreffende rechten volgt veeleer de tegenwerpbaarheid van het recht aan de boedel.

Al met al moet de gedachte worden verworpen dat het fixatiebeginsel aan een reeds voor faillissement rechtsgeldig tot stand gekomen overdracht de werking ontneemt. Een dergelijke overdracht is – vanuit het fixatiebeginsel bezien – faillissementsbestendig, waarbij onverschillig is wat het object is dat wordt overgedragen. Voor de vestiging van beperkte rechten op het eigendomsrecht onder opschortende voorwaarde geldt niets anders, waar de wet de vestiging van een beperkt recht beschouwt als een gedeeltelijke overdracht en daarop als uitgangspunt dezelfde bepalingen van toepassing heeft verklaard (art. 3:98 BW).16