Afspraken en Aanspraken (SteR nr. 57) 2023/6.2:6.2 Stap 1: Is sprake van een welbewuste standpuntbepaling?

Afspraken en Aanspraken (SteR nr. 57) 2023/6.2

6.2 Stap 1: Is sprake van een welbewuste standpuntbepaling?

Deze functie is alleen te gebruiken als je bent ingelogd.Deze functie is alleen te gebruiken als je bent ingelogd.Deze functie is alleen te gebruiken als je bent ingelogd.

De eerste stap ziet op de beantwoording van de vraag of sprake is van een ‘welbewuste standpuntbepaling’ over het uitoefenen van een bepaalde bevoegdheid, namelijk het nemen van een besluit. Een vertrouwenwekkende uitlating kan onder andere schriftelijk, mondeling (front office van het gemeentehuis of bijvoorbeeld een huisbezoek), telefonisch of via internet plaatsvinden.1 In de rechtspraak wordt bij deze eerste stap beoordeeld of er ‘toezeggingen of andere uitlatingen zijn gedaan of gedragingen zijn verricht waaruit de betrokkene in de gegeven omstandigheden redelijkerwijs kon en mocht afleiden of, en zo ja, hoe het bestuursorgaan in een concreet geval een bevoegdheid zou uitoefenen’.2 Het gaat om de vraag of sprake is van een ‘welbewuste standpuntbepaling’.

Bevoegdhedenovereenkomsten, toezeggingen en inlichtingen kunnen alle drie aan dat criterium voldoen. Ik behandel die uitlatingen hieronder, beginnend met ‘de toezegging’ nu die overheidsuitlating in de bestuursrechtspraak als archetypische ‘welbewuste standpuntbepaling’ wordt beschouwd. De eisen voor het aannemen van een welbewuste standpuntbepaling gelden echter voor alle uitlatingen, waarbij aangetekend dient te worden dat op een onvoorwaardelijke, resultaatgerichte toezegging het snelst gerechtvaardigd kan worden vertrouwd. Voor bevoegdhedenovereenkomsten geldt dat zij meestal beperkt zijn in de zin dat sprake is van inspanningsverplichtingen en daarmee geen definitieve standpuntbepaling over het inhoudelijke resultaat van toekomstige besluitvorming behelzen en voor inlichtingen geldt dat die niet altijd zien op de uitoefening van een publiekrechtelijke bevoegdheid in een concreet geval maar slechts zien op uitleg van het recht.

De rechtspraak wijst uit dat een beroep op het vertrouwensbeginsel – zowel voor als na de Dakterras-uitspraak – dikwijls bij de eerste stap strandt.3 De redenen voor het niet aannemen van een welbewuste standpuntbepaling zijn talloos. In het algemeen blijkt dat een belanghebbende meent te kunnen vertrouwen op uitlatingen of gedragingen die bij nadere lezing geen standpuntbepaling behelzen over een concreet te nemen besluit.

Zo geldt voor tijdverloop en het niet eerder handhavend optreden tegen een overtreding dat zij in ieder geval niet gelden als een welbewuste standpuntbepaling van een bestuursorgaan dat het niet tot handhaving zal overgaan.4 Evenmin kunnen aan geldende regelgeving zoals een bestemmingsplan of een beheersverordening gerechtvaardigde verwachtingen worden ontleend over toekomstige besluitvorming.5 Ook kan het zo zijn dat een belanghebbende in het geheel geen stukken heeft overgelegd waaruit een (begin van een) welbewuste standpuntbepaling valt af te leiden6 of volgt uit de context van de overheidsuitlating dat geen sprake is van een welbewuste standpuntbepaling.7 Zo kan een uitlating ‘slechts’ een positieve grondhouding van het bestuursorgaan behelzen.8 Evenmin kan een burger rechten ontlenen aan door overheidsfunctionarissen gemaakte fouten.9

Een nadere lezing van een concrete uitlating door de rechter kan ook aantonen dat daarin geen welbewuste standpuntbepaling wordt gevonden.10 Bij zo’n nadere lezing betrekt de rechter de tekst van de uitlating en onderzoekt hij of de uitlating in de context waarin zij is gedaan, moet worden aangemerkt als een welbewuste standpuntbepaling.11 Uit die lezing kan blijken dat een uitlating bestaat uit algemeen geformuleerde informatie,12 in welk geval niet snel van een concreet en welbewust standpunt van een bestuursorgaan kan worden gesproken. Het is echter niet zo dat uitlatingen altijd voor één specifiek geval geformuleerd moeten zijn. Het gaat om de vraag of een belanghebbende in zijn concrete geval mocht vertrouwen op de uitlating.13

Om gerechtvaardigd vertrouwen te kunnen ontlenen aan een overheidsuitlating, moet zij bovendien onvoorwaardelijk zijn. In overheidsinformatie is geregeld een voorbehoud of disclaimer te vinden. In de Dakterras-uitspraak heeft de Afdeling enkele woorden gewijd aan de status van een algemene disclaimer: aan een ongerichte disclaimer bij een overheidsuitlating die zonder die disclaimer een toezegging zou zijn, kan worden voorbijgegaan.14 Wanneer echter bij een uitlating een concreet voorbehoud is gemaakt, is geen sprake van een uitlating waaraan gerechtvaardigd vertrouwen op bepaalde besluitvorming kan worden ontleend.15

Na deze algemene opmerkingen over een ‘welbewuste standpuntbepaling’, ga ik hieronder in op de in dit onderzoek centraal gestelde overheidsuitlatingen. Zoals opgemerkt en ik hieronder nader uiteenzet, kunnen alle drie die uitlatingen onder voorwaarden een welbewuste standpuntbepaling opleveren waaraan gerechtvaardigd vertrouwen kan worden ontleend.

6.2.1 Standpuntbepaling in de vorm van een toezegging6.2.2 Standpuntbepaling in de vorm van een bevoegdhedenovereenkomst6.2.3 Standpuntbepaling in de vorm van een inlichting6.2.4 Te goeder trouw6.2.5 Conclusie stap 1

Deze functie is alleen te gebruiken als je bent ingelogd.