5.2.2 Directe doorbraak in de rechtspraak

Hoewel het niet de aanvankelijke bedoeling van de wetgever is geweest, blijkt uit de hiervoor geschetste parlementaire geschiedenis van het huidige artikel 2:5 BW dat aan de rechter de nodige ruimte moet worden gelaten om misbruik van rechtspersoonlijkheid tegen te gaan. Misbruik laat zich evenwel niet in een bondige omschrijving vatten en is daardoor maar moeilijk te sanctioneren door middel van een (enkele) wettelijke bepaling.1 Een beoordeling van de concrete omstandigheden van een specifiek geval is dan wellicht een geschikter middel, maar lost het definiëringsprobleem niet op. Integendeel, het probleem wordt naar de rechter doorgeschoven. Ik zal hierna bespreken hoe de rechter daarmee omgaat.

Ten aanzien van doorbraak van aansprakelijkheid zijn in het arrest Krijger/Citco2 de eerste fundamenten te vinden voor de huidige lijn in de rechtspraak.3 Voor dit arrest stond het leerstuk weliswaar in de belangstelling in de lagere rechtspraak en literatuur, maar tot aan dit arrest had de Hoge Raad zich nog niet uitdrukkelijk uitgelaten over de vraag of en in hoeverre een directe doorbraak van aansprakelijkheid mogelijk moest worden geacht.4 Wel werd in de arresten Blok/De Haan en Glorywave een beroep gedaan op vereenzelviging van de aangesproken vennootschappen, maar kwam de Hoge Raad niet toe aan een principiële overweging.5 Uit deze arresten komt naar voren dat een nauwe verwevenheid op zichzelf niet rechtvaardigt dat twee of meer vennootschappen worden vereenzelvigd.6 Dit lezen wij ook terug bij Van Schilfgaarde in zijn annotatie bij Glorywave, waarin hij schrijft ‘[v]oor echte doorbraak komt wellicht als meest plausibele grondslag in aanmerking dat geen aanspraak kan worden gemaakt op het respecteren van de grenzen van de rechtspersoonlijkheid indien de leidinggevende organen van de betrokken rechtspersonen zelf, ten detrimente van de schuldeisers, deze grenzen hebben genegeerd. Willekeurige overheveling van vermogensbestanddelen en nauwe verwevenheid van zeggenschap en leiding kunnen argumenten zijn om deze stelling te schragen.’ De benadering van rechtspersoonlijkheid en beperkte aansprakelijkheid als zijnde voorrechten, is hierin duidelijk te herkennen.