8.4.2 Een recht zonder werking

Doordat aan het eigendomsrecht een opschortende voorwaarde is verbonden, is het eigendomsrecht onder opschortende voorwaarde een recht waaraan vooralsnog geen werking is verbonden.1 De aan het recht verbonden voorwaarde belet dat tot de vervulling van de voorwaarde dat het eigendomsrecht werkt (vgl. art. 6:22 BW). Daarmee laat het eigendomsrecht onder opschortende voorwaarde zich typeren als een sluimerend recht, terwijl het eigendomsrecht onder ontbindende voorwaarde het ‘echte’ eigendomsrecht is, waaraan in beginsel alle eigenaarsbevoegdheden zijn verbonden.2 Hieruit blijkt dat het eigendomsrecht onder opschortende voorwaarde in de eerste plaats een overbruggingsfiguur is, die ertoe strekt te waarborgen dat de koper door vervulling van de voorwaarde ook eigenaar wordt.

De kwalificatie als recht zonder werking moet evenwel niet worden overschat. Ondanks het feit dat het eigendomsrecht onder opschortende voorwaarde nog geen werking heeft, komen aan de eigenaar onder opschortende voorwaarde al wel bepaalde bevoegdheden toe.3 Dat aan een recht zonder werking reeds bepaalde bevoegdheden zijn verbonden oogt tegenstrijdig, maar laat zich verklaren door de Vorwirkung van de voorwaardelijke beschikking. Zoals hiervoor aan de orde kwam, is bij de totstandkoming van het huidige Burgerlijk Wetboek de constructie van de terugwerkende kracht verlaten en is daarvoor in de plaats – in navolging van het Duitse recht – een constructie gekomen waarbij de opschortend voorwaardelijke rechtshandeling terstond tot stand komt en slechts de werking is uitgesteld, gecombineerd met een zekere Vorwirkung. Zoals gezegd, laten zich onder het begrip Vorwirkung de rechtsgevolgen samenvatten die niet door de opgeschorte werking van de rechtshandeling worden getroffen. De hamvraag is natuurlijk op welke wijze moet worden vastgesteld welke rechtsgevolgen wÉl worden getroffen door de opgeschorte werking en welke rechtsgevolgen daardoor niet zijn opgeschort en dus reeds ‘voorwerken’.

Zoals hiervoor aan de orde kwam, ligt het antwoord op die vraag besloten in de tweeledige doelstelling van de voorwaardelijke rechtshandeling: enerzijds beogen partijen dat de werking van de rechtshandeling niet intreedt voordat de voorwaarde in vervulling gaat, maar anderzijds willen partijen ook dat die werking zonder meer intreedt zodra de voorwaarde vervuld wordt. De direct intredende rechtsgevolgen strekken ertoe te waarborgen dat de vervulling van de voorwaarde ook daadwerkelijk tot het door partijen beoogde gevolg leidt. Partijen laten zich in de regel niet uit over de terstond intredende rechtsgevolgen, zodat de wet nadere regels geeft over de situatie gedurende de periode van onzekerheid. De wet en de parlementaire geschiedenis laten zich over deze voorwerkingen vrijwel uitsluitend uit met betrekking tot voorwaardelijke verbintenissen. Zo merkt Meijers ten aanzien van degene die onder opschortend voorwaarde gerechtigd is op, dat hij gedurende de periode van onzekerheid ‘ongetwijfeld zekere bevoegdheden’ heeft.4 Elders in de Toelichting-Meijers valt te lezen dat een opschortend voorwaardelijke rechtshandeling eerst na vervulling van de voorwaarde haar volledig gevolg heeft en dat voordien ‘hoogstens conservatoire maatregelen’ mogelijk zijn.5 Blijkens de toelichting bij artikel 6:26 BW kan de voorwaardelijk schuldeiser voor vervulling van de voorwaarde alle middelen in het werk stellen die tot bewaring van zijn recht noodzakelijk zijn.6 Tot slot kan degene die onder opschortende voorwaarde tot iets is gehouden blijkens artikel 3:296 lid 2 BW onder die voorwaarde worden veroordeeld. Ook die bepaling strekt ertoe het toekomstig belang van de belanghebbende bij vervulling van de voorwaarde reeds voor vervulling van de voorwaarde te waarborgen.

Waar het aankomt op voorwaardelijke beschikkingen is de wetgever zwijgzamer. Enkel artikel 3:84 lid 4 BW kan, zoals hiervoor is betoogd, worden begrepen als een wettelijke bepaling die op goederenrechtelijk vlak waarborgt dat de door partijen getroffen afspraak ook daadwerkelijk het gewenste resultaat kan hebben. De bevoegdheden die zijn verbonden aan het eigendomsrecht onder opschortende voorwaarde liggen in het verlengde van de toekenning van het voorwaardelijk eigendomsrecht en hebben evenzeer de strekking de uiteindelijke eigendomsverkrijging te waarborgen.7 De onvoorwaardelijke eigendomsverkrijging wordt namelijk niet alleen bedreigd door tussenbeschikkingen door de vervreemder, maar mogelijk eveneens door derden. Terwijl bij een voorwaardelijke verbintenis logischerwijs alleen conservatoire maatregelen mogelijk zijn jegens de wederpartij, wordt het beoogde rechtsgevolg bij een voorwaardelijke beschikking – vanwege het goederenrechtelijke karakter – evenzeer bedreigd door derden. De hierna nog te behandelen bevoegdheden die aan het eigendomsrecht onder opschortende voorwaarde zijn verbonden, hebben alle een dergelijk conservatoir karakter, nu zij alle gericht zijn op het veilig stellen dat vervulling van de voorwaarde ook leidt tot het beoogde rechtsgevolg, namelijk de verkrijging van de onvoorwaardelijke eigendom.8

Zoals hierna aan de orde komt, kan de koper ook terstond beschikken over het eigendomsrecht onder opschortende voorwaarde. Uit de mogelijkheid om direct te beschikken over het eigendomsrecht kan evenmin worden afgeleid dat dit recht al wel degelijk werking heeft. De mogelijkheid om over een recht te beschikken is namelijk geen uit dat recht voortvloeiende speciale bevoegdheid, maar is simpelweg gevolg van het feit dat men rechthebbende is van een overdraagbaar recht.9 Ook over rechten zonder werking kan derhalve worden beschikt, omdat de beschikkingsbevoegdheid niet berust op de werking van het recht zelf.