2.1.4 Due process model

In het due process model is de eerlijke behandeling van verdachten het belangrijkste doel waarop de strafrechtspleging is gericht, hetgeen ten koste mag gaan van de efficiëntie van het strafproces en daarmee van effectieve misdaadbestrijding. Dit model geeft voorrang aan wettelijk voorziene procedures die de vrijheden van burgers beschermen tegen de overheid, boven het belang van het effectief opsporen en straffen van criminelen. Het onderkent de feilbaarheid van de strafrechtelijke instituties, waaruit de noodzaak volgt van controle, waarborgen en review procedures (Packer, 1968; McConville, Sanders & Leng, 1991). Met andere woorden, in het due process model krijgt de bescherming van de individuele verdachte de hoogste prioriteit. Vanuit die visie wordt liever een schuldige vrijgesproken dan dat een onschuldige ten onrechte wordt gestraft (Sanders & Young, 2007).

De beide modellen vertonen zoals gezegd onderlinge spanning, maar komen volgens Packer in de werkelijkheid (in elk geval in een rechtsstaat) altijd in combinatie voor: het strafrecht als ‘schild’, als waarborg voor fundamentele vrijheden, staat in deze visie constant tegenover het strafrecht als ‘zwaard’, als een instrument voor criminaliteitsbestrijding. Zonder dat één van de twee op enig moment geheel zal overwinnen. Van zijn twee modellen heeft Packer een sterke beeldspraak bedacht: ‘If the crime control model resembles an assembly line, the due process model looks very much like an obstacle course.’ (1964: 13) Zoals hierboven aangegeven wordt het crime control model gekenmerkt door onder meer efficiëntie, snelheid en routine. Een bedrijfsmatige manier van werken zouden we tegenwoordig zeggen; Packer bedoelt waarschijnlijk iets soortgelijks met de beeldspraak van een lopende band.

Het due process model legt geen nadruk op het snel moeten beëindigen van strafzaken. In het due process model vormen de opvolgende fases van het strafproces ‘formidable impediments to carrying the accused any further along in the process.’ (1964: 13) Maar aansluitend bij de eerder genoemde (tweede) assumptie die aangeeft dat ervan uitgegaan moet worden dat het strafrecht normaalgesproken daadwerkelijk gehandhaafd wordt, maakt Packer duidelijk dat het due process model niet verlangt dat het strafrechtelijk apparaat wordt stilgelegd: ‘Its ideology is not converse of that underlying the crime control model. It does not deny the social desirability of repressing crime.’ (1964: 13)

In tegenstelling tot het crime control model verwerpt het due process model dat uitgegaan moet worden van vertrouwen in de opsporing. Het due process model stelt daarvoor een andere werkwijze in de plaats, namelijk ‘factfinding that stresses the possibility of error’ (1964: 14). Het houdt (meer) rekening met de neiging van mensen om nare gebeurtenissen niet goed waar te nemen, met getuigen die mogelijk vooroordelen of belangen hebben: ‘The more emotion-arousing the context, the greater the possibility that recollection will be incorrect. [Problems] no one would trouble to discover except one specially charged with protecting the interests of the accused – which the police are not.’ (1964: 14) Aan efficiëntie wordt in het due process model geen belang gehecht, indien dit een bedreiging zou vormen voor het verkrijgen van een grotere betrouwbaarheid van de ‘feiten’ op basis waarvan de rechter uiteindelijk moet oordelen (1964: 15).

Het due process model eist een formele, gerechtelijke procedure van waarheidsvinding, waarbij het verzamelde feitenmateriaal in een openbare rechtszitting volledig wordt behandeld en pas wordt getoetst nadat de verdachte alle gelegenheid heeft gehad om zich hiertegenover te verdedigen. Hoewel deze eis specifiek lijkt aan te sluiten bij het Amerikaanse accusatoire (adversary) rechtssysteem, biedt het due process model (ook) meer in het algemeen waarborgen tegen ‘informal factfinding as definitive of factual guilt’ (1964: 14). Volgens het due process model zou in ieder geval tijd genomen moeten worden voor nader onderzoek zolang door de verdachte wordt beweerd dat er sprake is van feitelijke onjuistheden. Daarbij wordt aan de rechter duidelijk een onderscheiden rol toegekend (die ook past in het Nederlandse overwegend inquistoire rechtsstelsel). Een definitieve beslissing is niet mogelijk in het due process model zolang mogelijke onjuistheden waarop de verdachte wijst, door de rechter nog niet zijn onderzocht (of eventueel, in een inquisitoir rechtssysteem als het onze: in zijn opdracht zijn onderzocht).

In de volgende tabel worden de elementen van Packers modellen schematisch gepresenteerd: