8.5.2 Beperkte rechten die rusten op het eigendomsrecht onder ontbindende voorwaarde

Een bijzonder geval van de in de vorige subparagraaf besproken problematiek doet zich voor indien op de verkochte zaak een beperkt recht rust, dat de koper kent noch behoort te kennen. De bijzonderheid van dit geval is gelegen in het feit dat artikel 3:86 lid 2 BW uitdrukkelijk bepaalt dat een op de zaak rustend beperkt recht in het geval van overdracht overeenkomstig artikel 3:91 BW vervalt onder dezelfde opschortende voorwaarde als waaronder geleverd is. De problematiek zal hier worden behandeld toegespitst op de situatie dat op de verkochte zaak een pandrecht rust. Uit lid 2 van artikel 3:86 BW lijkt te moeten worden afgeleid dat het pandrecht pas vervalt op het moment van vervulling van de voorwaarde. De pandhouder kan dientengevolge gedurende de periode van onzekerheid nog altijd overgaan tot executie, indien hij daartoe in de verhouding tot de pandgever bevoegd is. Ook dan rijst de vraag of de pandhouder de zaak van de koper kan opvorderen.

Het antwoord op die vraag moet mijns inziens ontkennend worden beantwoord gelet op hetgeen in de vorige subparagraaf met betrekking tot de werking van artikel 3:86 BW bij een voorwaardelijke overdracht is opgemerkt. Uit het feit dat de koper onder eigendomsvoorbehoud in die zin wordt beschermd dat hem de rechtspositie wordt verleend die hij zou hebben als hij van een beschikkingsbevoegde zou hebben verkregen, volgt dat hij zijn voorwaardelijk eigendomsrecht reeds voor vervulling van de voorwaarde kan tegenwerpen aan degene wiens recht tenietgaat door derdenbescherming op het moment dat de voorwaarde in vervulling gaat.1 Dat geldt ook voor op de verkochte zaak rustende beperkte rechten. Als de koper zijn voorwaardelijk eigendomsrecht in geval van volledige beschikkingsonbevoegdheid van de verkoper kan tegenwerpen aan de werkelijke eigenaar, moet hetzelfde gelden voor het geval dat de beschikkingsonbevoegdheid van de verkoper voortvloeit uit het feit dat op de verkochte zaak een beperkt recht rust.

Dit volgt bovendien uit de splitsing van het eigendomsrecht als gevolg van de voorwaardelijke beschikking.2 Indien ter uitvoering van de koopovereenkomst een levering op de voet van artikel 3:91 BW plaatsvindt, komt terstond de voorwaardelijke overdracht tot stand, op grond waarvan de koper ingevolge artikel 3:84 lid 4 BW een eigendomsrecht onder opschortende voorwaarde verkrijgt. Indien de koper ten aanzien van het bestaan van het pandrecht te goeder trouw is, verkrijgt hij een onbezwaard eigendomsrecht onder opschortende voor waarde. Het pandrecht rust na de voorwaardelijke overdracht derhalve nog enkel op het eigendomsrecht onder ontbindende voorwaarde van de verkoper. Na de overdracht onder opschortende voorwaarde kan de pandhouder dus nog slechts het eigendomsrecht onder ontbindende voorwaarde executeren. Aangezien de koper op grond van artikel 3:86 BW terstond een onbezwaard eigendomsrecht onder opschortende voorwaarde verkrijgt, dat hem de positie verschaft alsof hij van een (volledig) beschikkingsbevoegde zou hebben verkregen, kan de koper dit eigendomsrecht onder opschortende voorwaarde tegenwerpen aan de rechthebbende van een pandrecht op het eigendomsrecht onder ontbindende voorwaarde. De pandhouder kan de zaak derhalve niet opvorderen van de koper en kan slechts het eigendomsrecht onder ontbindende voorwaarde executeren, terwijl de zaak zich nog bij de koper bevindt.3

De slotzinsnede van artikel 3:86 lid 2 BW wekt daarentegen de indruk dat dit pandrecht vooralsnog óók op het eigendomsrecht onder opschortende voorwaarde rust, en pas vervalt op het moment dat de voorwaarde in vervulling gaat. Uit het voorgaande volgt echter dat dit niet het geval is, terwijl de wetgever een dergelijk rechtsgevolg evenmin heeft beoogd met het opnemen van de slotzinsnede. Zij werd opgenomen naar aanleiding van een betoog van Bakels waarin hij het in deze subparagraaf aan de orde zijnde geval behandelde. Volgens hem zou het ongerijmd zijn wanneer het pandrecht door machtsverschaffing zou vervallen, omdat dit tot gevolg zou kunnen hebben dat, wanneer de koper in gebreke blijft met betaling van de verschuldigde prestatie, de verkoper onder eigendomsvoorbehoud de zaak zou kunnen revindiceren in onbezwaarde staat.4 Naar aanleiding daarvan heeft de wetgever bepaald dat het pandrecht pas vervalt op het moment dat de voorwaarde in vervulling gaat.5 Daarmee is de bepaling zowel overbodig als misleidend, omdat het door Bakels gesignaleerde probleem niet bestaat.6 Het pandrecht blijft vooralsnog immers rusten op het eigendomsrecht onder ontbindende voorwaarde.7 Indien de koper de koopprijs niet betaalt, vervalt diens (onbezwaarde) eigendomsrecht onder opschortende voorwaarde en groeit het eigendomsrecht onder ontbindende voorwaarde van de verkoper weer uit tot een onvoorwaardelijk eigendomsrecht en heeft ook het pandrecht weer het onvoorwaardelijke eigendomsrecht tot voorwerp.8