6.3.2.1 Waardeverhouding en het zekerheidskarakter van het algemene opschortingsrecht

Dat de uitoefening van het algemene opschortingsrecht naar maatstaven van redelijkheid en billijkheid onaanvaardbaar kan zijn door een onevenredige verhouding tussen de waarde van de verbintenissen over en weer, houdt tot op zekere hoogte verband met het zekerheidskarakter van het opschortingsrecht.1 De schuldenaar vertrouwt op zijn opschortingsrecht als op een zekerheidsrecht, in die zin dat hij in het vertrouwen verkeert dat de uitoefening van zijn opschortingsrecht zal leiden tot voldoening van de vordering. Wat dit betreft vertoont het opschortingsverweer gelijkenissen met het verrekeningsverweer. De tot verrekening bevoegde schuldenaar zal op deze bevoegdheid vertrouwen als op een zekerheidsrecht, in die zin dat zijn vordering op zijn wederpartij door verrekening zal worden voldaan.2 Niettemin tekent zich op dit punt een relevant verschil af tussen deze verweren wanneer de waarde van de verbintenissen over en weer niet gelijk is. Dat werk ik uit aan de hand van het geval waarin de vordering een hogere waarde heeft dan de verbintenis en vice versa.

Een bevoegd uitgebrachte verrekeningsverklaring leidt tot het tenietgaan van de wederzijdse verbintenissen tot hun gemeenschappelijk beloop (art. 6:127 lid 1 BW). Als de waarde van de verbintenissen over en weer gelijk is, gaan zij beide teniet, maar bij een ongelijke waarde gaan zij teniet tot het beloop van de minste waarde.3 Een verrekeningsverweer van de schuldenaar leidt niet tot voldoening van het deel van de vordering dat de waarde van de verbintenis overstijgt. Het vertrouwen van de tot verrekening bevoegde schuldenaar op de voldoening van zijn vordering door verrekening is in zoverre beperkt tot of hooguit gelijk aan de waarde van zijn verbintenis. Het vertrouwen van de tot opschorting bevoegde schuldenaar op de voldoening van zijn vordering kan zich daarentegen ook uitstrekken over het deel van de vordering dat de waarde van zijn verbintenis overstijgt. Artikel 6:132 BW beschermt in dat opzicht de schuldenaar. Dit licht ik toe aan de hand van een voorbeeld:

Als het verrekeningsverweer zou slagen, zou voor B een vordering resteren van € 900 op A. Dat resultaat zou B ook hebben kunnen bereiken door zelf een verrekeningsverweer te voeren. Een reden dat B dat in dit voorbeeld niet doet, kan juist zijn dat de waarde van zijn vordering de waarde van zijn verbintenis overstijgt en hij A door opschorting kan dwingen tot nakoming van het meerdere (afgezien van de vraag in hoeverre A bij deze waardeverhouding een daadwerkelijke prikkel tot nakoming zal voelen4). Op grond van artikel 6:132 BW kan B aan de verrekeningsverklaring van A haar werking ontnemen door onverwijld nadat die verklaring is uitgebracht een beroep op zijn opschortingsrecht te doen.5 In een geval, zoals in dit voorbeeld, waarin de verbintenis een lagere waarde heeft dan de vordering (€ 100 tegenover € 1.000), biedt het opschortingsrecht in zekere zin meer zekerheid aan de schuldenaar dat zijn vordering zal worden nagekomen dan dat het verrekeningsverweer kan bieden. In een dergelijk geval zal de uitoefening van een opschortingsbevoegdheid niet spoedig onevenredig zijn.6

Wanneer ik de waarde van de wederzijdse verbintenissen in het voorbeeld omdraai, is de situatie een geheel andere. B schort dan een betaling van € 1.000 op in verband met zijn vordering tot betaling van € 100. Het vertrouwen dat B ontleent aan zijn opschortingsrecht is nagenoeg gelijk aan het vertrouwen dat hij aan een eventueel verrekeningsverweer kan ontlenen. In beide gevallen wordt zijn vordering tot of van € 100 voldaan. Hij zal per saldo € 900 aan zijn wederpartij moeten betalen.7 In dat licht kan de opschorting van de gehele betaling van € 1.000 niet doelmatig of onevenredig zijn en daarom in strijd met de redelijkheid en billijkheid.8 Evenwel betekent het niet dat de schuldenaar de betaling van het verschil van € 900 niet geheel of gedeeltelijk ook zou mogen opschorten.9 Dat houdt verband met de functie van pressiemiddel die het algemene opschortingsrecht mede heeft.