7.5.3.0 Introductie

512. Mijns inziens moet allereerst weer worden gewerkt met een negatief relativiteitsvereiste: er bestaat geen aansprakelijkheid voor schade als met voldoende mate van zekerheid vastgesteld kan worden dat de geschonden norm niet strekt tot bescherming van de gelaedeerde, van diens schade of tegen de intredingswijze daarvan.

513. Dit negatieve vereiste sluit allereerst aan bij de negatief geformuleerde tekst van de wet. Bovendien komt deze negatieve benadering tegemoet aan een aantal hiervoor gesignaleerde belangrijke bezwaren van de huidige positieve drieledige relativiteitstoets. De negatieve toets vereist, anders dan de positieve toets, nog geen sluitend antwoord op de vraag of de schade zoals geleden vergoed moet worden. Deze toets filtert aan de hand van de relativiteit enkel de gevallen eruit waartegen de norm in ieder geval niet wil beschermen. Voor het aannemen van aansprakelijkheid is dan geen goede reden. Voor het overige dient de vraag van de omvang van aansprakelijkheid op grond van art. 6:98 BW te worden beantwoord.

514. Bij wettelijke normen kan door middel van uitleg – met alle daarvoor bestaande uitleginstrumenten – worden vastgesteld waartegen de norm gezien haar aard en strekking in ieder geval niet wil beschermen. In zoverre kan de negatieve relativiteitsvraag door middel van wetsuitleg beantwoord worden. Bij ongeschreven normen geldt mutatis mutandis hetzelfde. Men zal aan de hand van het gevaar waartegen de norm in abstracto beschermt en de algemene achterliggende noties en beginselen moeten nagaan of al meteen kan worden vastgesteld dat de voorliggende schade in ieder geval niet onder het beschermingsbereik van de norm valt. Bij rechtsinbreuken moet deze negatieve vraag beantwoord worden aan de hand van de aard, inhoud en het doel van het geschonden recht.

515. We hebben in dit hoofdstuk al verschillende voorbeelden gezien waaruit bleek dat zich veelal negatief laat vaststellen dat de norm niet strekt tot bescherming van de persoon, de schade of de intredingswijze. Zo was op basis van uitleg van de geschonden norm vast te stellen dat de Wgv en de daaraan ten grondslag liggende richtlijnen enkel zien op bescherming van de volksgezondheid. Daaruit laat zich omgekeerd, negatief, vaststellen dat die normen dus niet strekken tot bescherming van de concurrentiepositie van medicijnfabrikanten (§7.4.2). Een vergelijkbaar geval zagen we eerder al voor ongeschreven normen. De waarschuwingsplicht voor een openstaand kelderluik strekt in verband met het gevaar waartegen de norm in abstracto wil beschermen (een val in het luik) in ieder geval niet tot bescherming tegen schade doordat men er in het voorbijlopen tegenaan schuurt (§7.2.3.1). Ook voor rechtsinbreuken zagen wij hiervan al een voorbeeld: het huurrecht op woonruimte strekt tot verschaffing van woongenot. Omgekeerd volgt daaruit dat dat huurrecht in ieder geval niet strekt tot vergoeding van door de bewoner gederfde winst wegens een daarin uitgebate thuiswinkel (§7.2.3.2).

516. Het voorgaande betekent dat het model geen aansluiting zoekt bij het door de wetgever beoogde – en door de Hoge Raad verworpen –1 systeem dat inhoudt dat de relativiteit wél moet worden aangenomen, tenzij vastgesteld kan worden dat de relativiteit ontbreekt (zie hiervoor §7.2.2).2 Dat systeem neemt namelijk tot uitgangspunt dat norm de gelaedeerde steeds wél beschermen tegen diens schade, tenzij het tegendeel vastgesteld kan worden. Mijn model neemt enkel tot uitgangspunt dat de relativiteit op de voet van art. 6:163 BW in ieder geval ontbreekt als zich door middel van uitleg laat vaststellen dat de norm niet strekt tot bescherming van de gelaedeerde of de schade zoals geleden. Daaruit mag niet omgekeerd de conclusie getrokken worden dat de norm dus wél tot bescherming daarvan strekt. Of de norm duidelijk wel tot bescherming van de gelaedeerde en diens schade strekt, vereist evenzeer een uitleg van de norm.

517. Deze benaderingswijze van de civiele relativiteit geeft ook vorm aan haar verhouding tot de bestuursrechtelijke relativiteit van art. 8:69a Awb (zie hiervoor §7.2.5).3 Die relativiteitseis houdt in dat de bestuursrechter een besluit niet vernietigt op grond dat het strijdt met een geschreven of ongeschreven rechtsregel of een algemeen rechtsbeginsel als die regel of dat beginsel kennelijk niet strekken tot bescherming van de belangen van degene die zich daarop beroept.4 In §7.2.5 zagen we dat deze toets eveneens negatief is. De bestuursrechter maakt dus een voorselectie: waar de norm kennelijk niet strekt tot bescherming van de belangen van degene die zich daarop beroept, geldt eveneens dat de norm niet strekt tot bescherming van diens schade ex art. 6:163 BW. De door mijn bepleite civiele relativiteitstoets en de bestuursrechtelijke relativiteitstoets congrueren in zoverre.

518. Omgekeerd volgt uit de bestuursrechtelijke beslissing dat niet kan worden gezegd dat een norm kennelijk niet strekt tot bescherming van de belangen van de appellant uiteraard nog niet dat de norm dus wél strekt tot het bieden van bescherming van de gelaedeerde tegen diens schade. Ten eerste is de bestuursrechtelijke relativiteitstoets strikter: hij is beperkt tot gevallen waarin evident (‘kennelijk’) is dat de norm de appellant niet wil beschermen. Ten tweede richt de bestuursrechtelijke relativiteitstoets zich op belangen, terwijl de civiele toets zich richt op schade – of eigenlijk beter: het bieden van vermogensrechtelijke bescherming (zie §7.2.2.2) Het is denkbaar dat een norm wél bestuursrechtelijke belangen op het oog heeft, maar toch niet wil beschermen tegen schade. Ik geef een voorbeeld.

519. Een burger kan bijvoorbeeld opkomen voor door de Wet natuurbescherming (Wnb) beschermde natuurwaarden voor Natura 2000 gebieden, indien dat gebied deel uitmaakt van diens leefomgeving. De aantasting van het natuurgebied is dan een bestuursrechtelijk belang, omdat het raakt aan het behoud van de goede kwaliteit van diens woon- en leefomgeving.5 Die natuurnormen willen volgens mij – de rechter heeft zich erover nog niet uitgesproken – vanwege hun gerichtheid op natuurbehoud echter niet beschermen tegen eventuele schade van die burgers – zij bieden dus geen vermogensrechtelijke bescherming.

520. Met stap 1 is getoetst aan de relativiteitseis van art. 6:163 BW. Vervolgens moet op de voet van art. 6:98 BW getoetst worden in hoeverre de veroorzaakte schade toegerekend kan worden aan de onrechtmatige gedraging.

521. In het kader van de redelijke toerekeningstoets spelen de aard en strekking van de geschonden norm een belangrijke rol (zie §7.3.2). We hebben eerder gezien dat schade in ieder geval vergoed moet worden als de geschonden norm de gelaedeerde daartegen duidelijk wel wil beschermen. Het is lastig vol te houden dat dan desondanks nog betekenis toekomt aan andersoortige gezichtspunten, zoals de verwijderdheid van de schade of de waarschijnlijkheid van het intreden daarvan (zie §7.4.1). Daaruit volgt dat schade in ieder geval moet worden toegerekend, als de geschonden norm de gelaedeerde daartegen wil beschermen. In §7.4.1 kwam al aan de orde dat de Hoge Raad deze gedachtegang soms zelf ook expliciet volgt.

522. We hebben eerder al gezien dat vaak door uitleg kan worden vastgesteld dat een wettelijke norm de gelaedeerde wél wil beschermen tegen de ingetreden schade. De uit de Wtv voortvloeiende toezichtsverplichtingen van de Verzekeringskamer op levensverzekeraar Vie d’Or strekken er blijkens de parlementaire geschiedenis toe de verzekerden te beschermen tegen misgelopen uitkeringen als gevolg van een faillissement van de verzekeraar. Lopen verzekerden die uitkeringen mis als gevolg van een faillissement wegens onvoldoende toezicht, dan wil de norm daartegen dus beschermen. Verder zien de toezichtsverplichtingen van de Arbeidsinspectie naar aanleiding van een uitgevaardigd algemeen asbestverbod uiteraard mede op voorkoming van asbestschade bij werknemers van onder toezicht staande bedrijven. Die inspecties vinden immers juist ten behoeve van die gelaedeerde en dat soort schade plaats. Daarom vallen letsel- en overlijdensschade alsmede inkomensschade als gevolg van asbestblootstelling onder het beschermingsbereik van die toezichtsverplichtingen (zie §7.4.2). Verder is ook duidelijk dat de ongeschreven Kelderluik-norm, naast letselschade, ook wil beschermen tegen inkomensschade als gevolg van het intreden van het gevaar waartegen de norm wil beschermen. Ten slotte wil bijvoorbeeld het eigendomsrecht evident beschermen tegen gederfde winst doordat dat recht wegens de rechtsinbreuk daarop niet kan worden geëxploiteerd. In al deze gevallen kan de schade daarom op de voet van art. 6:98 BW zonder meer worden toegerekend aan de onrechtmatige daad.6

523. We zagen verder in §7.2.5 dat bestuursrechters soms in het kader van de bestuursrechtelijke relativiteitsvraag ex art. 8:69a Awb (strekt de norm kennelijk niet tot bescherming van het belang van de appellant) al een positief antwoord geven op de vraag welk belang de norm wel wil beschermen. Soms is dat belang vermogensrechtelijk van aard. Het spreekt dan voor zich dat de norm ook tegen die schade wil beschermen.

524. Ten slotte resteren de twijfelgevallen waarin zich enerzijds niet laat vaststellen dat de geschonden norm de gelaedeerde niet tegen de schade zoals geleden wil beschermen, maar zich evenmin laat vaststellen dat de geschonden norm daartegen wél wil beschermen. Die twijfel kan ook bestaan ten aanzien van één of enkele schadecomponenten. In dat geval staat de negatief vormgegeven relativiteitsleer van art. 6:163 BW dus niet aan aansprakelijkheid in de weg, maar kan men evenmin zeggen dat de schade aan de onrechtmatige daad toegerekend moet worden op de enkele grond dat de geschonden norm daartegen duidelijk wél wil beschermen.

525. De beslissing over de toerekening vindt dan plaats aan de hand van de in het kader van art. 6:98 BW ontwikkelde gezichtspunten. Doel en de strekking van de geschonden norm spelen een rol, maar er komt ook betekenis toe aan alle andere in het kader van art. 6:98 BW ontwikkelde gezichtspunten, zoals de aard van de schade (letselschade, zaakschade, zuivere vermogensschade), de aard van de aansprakelijkheid, de verwijderdheid van de schade ten opzichte van de schadeveroorzakende gebeurtenis (waaronder mede is te verstaan: primair aansprakelijk, of secundair aansprakelijk), de aan- of afwezigheid van een verzekering etc. (zie §7.3.2). Voorts kan in deze benadering betekenis toekomen aan de mate van schuld van de laedens.7

526. Dit driestapsmodel maakt mijns inziens duidelijker welke vragen zich via de relativiteit laten beantwoorden en welke vragen leunen op de gezichtspunten van art. 6:98 BW. Voor iedere vraag bestaat zo ook een eigen normenkader. Deze benadering leunt met name bij stap 3 uiteraard nog steeds op een weging van factoren. Dat is, vrees ik, eigen aan het recht, en meer in bijzonder het aansprakelijkheidsrecht. Sommige beslissingen vereisen nu eenmaal een weging van verschillende factoren, waarbij de laatste stap van de weging naar de uitkomst niet helemaal te verklaren valt: de sprong van Scholten.8 De Kelderluik-afweging is daarvan ongetwijfeld het bekendste voorbeeld. Het is mijns inziens al een verbetering te weten welke vragen met welke criteria opgelost moeten worden. Dat maakt de uitkomst consistenter en dus inzichtelijker en voorspelbaarder.

527. Hierna toets ik of de in §7.4.2.1 en 7.4.2.2 besproken zaken Barneveld/Gasunie, Duwbak Linda en Schietincident Alphen a/d Rijn zich inderdaad met de driestapstoets consistenter en inzichtelijker laten oplossen.