3.4.3 Opeisbaarheid in artikel 6:52 lid 1 BW

De vordering van de schuldenaar op zijn wederpartij dient op grond van artikel 6:52 lid 1 BW tevens opeisbaar te zijn. Zonder opeisbare vordering heeft de schuldenaar geen opschortingsrecht.1 De wederpartij handelt immers niet zonder meer in strijd met de redelijkheid en billijkheid door nakoming te verlangen zonder nakoming van haar verbintenis aan te bieden, als zij die, vanwege de niet-opeisbaarheid daarvan, nog niet behoeft na te komen. De term ‘opeisbaar’ heeft verschillende betekenissen. In de algemene opschortingsregeling noch de daarbij behorende parlementaire geschiedenis wordt toegelicht wat met ‘opeisbaar’ in artikel 6:52 lid 1 BW wordt bedoeld. Hierna passeren in meer algemene zin een beperktere en ruimere opvatting van dit begrip, waarna ik terugkeer naar dit begrip in verband met het algemene opschortingsrecht.

In een beperktere opvatting is een niet-opeisbare verbintenis een verbintenis onder opschortende tijdsbepaling en een opeisbare verbintenis een verbintenis zonder opschortende tijdsbepaling.2 Dit onderscheid is te herleiden tot de wet. Artikel 6:38 BW bepaalt dat indien geen tijd voor nakoming is bepaald, de verbintenis terstond kan worden nagekomen en terstond nakoming kan worden gevorderd. Zonder tijdsbepaling voor de nakoming is de verbintenis direct opeisbaar. Dit opeisbaarheidsmoment volgt uit het begrip ‘terstond’.3 Wat ‘terstond’ in het concrete geval betekent, is tevens afhankelijk van de werking van de maatstaven van redelijkheid en billijkheid als bedoeld in artikel 6:2 BW, omdat ‘aan de schuldenaar (…) naar het beginsel van goede trouw zoveel tijd [moet] worden gelaten als hij redelijkerwijs voor het verrichten van zijn prestatie nodig heeft’.4 Het begrip ‘terstond’ drukt ook uit dat geen van de partijen aanspraak kan maken op uitstel van het verrichten of ontvangen van de prestatie en dat geen van de partijen de nakoming mag beletten.5

Van een verbintenis kan niet terstond nakoming worden gevorderd als een termijn voor nakoming is bepaald. Een dergelijke termijn kan voortvloeien uit de wet, een rechtshandeling, de werking van de maatstaven van redelijkheid en billijkheid of de gewoonte.6 Voor de vraag of een termijn voor nakoming is bepaald, is een ‘uitdrukkelijk beding’ niet nodig. Met ‘bepaald’ wordt ook gedoeld op ‘de aanvullende bronnen voor de vaststelling van de inhoud van een overeenkomst’ als bedoeld in artikel 6:248 lid 1 BW.7 Wanneer een termijn voor nakoming is bepaald, betreft het een ‘verbintenis onder opschortende tijdsbepaling’. Deze verbintenis is nog niet opeisbaar in de beperktere opvatting van dit begrip. Tot het aanbreken van het bepaalde moment, behoeft de verbintenis nog niet te worden nagekomen.8 De schuldenaar is echter wel tot nakoming gehouden. Artikel 6:39 lid 1 BW bepaalt dat indien wel een termijn voor nakoming is bepaald, vermoed wordt dat dit dan slechts belet dat eerdere nakoming wordt gevorderd. Evenwel geldt betaling voor de vervaldag niet als onverschuldigd (art. 6:39 lid 2 BW).9

In een ruimere betekenis houdt het opeisbaarheidsbegrip niet alleen de verbintenis onder of zonder opschortende tijdsbepaling in, maar bijvoorbeeld ook een verbintenis die pas behoeft te worden nagekomen als de schuldeiser aan zijn verplichting jegens zijn schuldenaar heeft voldaan.10 Ook van deze voorwaarde geldt dat die kan voortvloeien uit de wet,11 een rechtshandeling,12 de werking van de maatstaven van redelijkheid en billijkheid, waarop het gebruik van invloed kan zijn,13 of de gewoonte.

Aan ‘opeisbaar’ in artikel 6:52 lid 1 BW wordt een ruime betekenis toegekend.14 Bij de beoordeling van de opeisbaarheid van de vordering van de schuldenaar gaat het eerst om de vraag of de schuldenaar een vorderingsrecht met rechtsvordering heeft.15 Zonder rechtsvordering heeft de schuldenaar niet het recht nakoming te vorderen.16 Dat geldt bijvoorbeeld voor natuurlijke verbintenissen in de zin van artikel 6:3 BW.17 Een ander voorbeeld van een vorderingsrecht zonder rechtsvordering op grond van de wet is een vordering die voortvloeit uit een spel of een weddenschap. Artikel 7A:1825 BW maakt dit onderscheid tussen het vorderingsrecht en de rechtsvordering door te bepalen dat ‘de wet geene regtsvordering toestaat, ter zake van eene schuld uit spel of uit weddingschap voortgesproten’.18 Ten tweede is het bij de opeisbaarheid van de vordering de vraag of de – voor zover daarvan sprake is – voorwaarde voor nakoming van deze vordering van de schuldenaar is vervuld (behoudens de ‘anticipatory breach’).19 Deze voorwaarde kan de vervulling van een verplichting door de schuldenaar zijn. De schuldenaar zal dan eerst zelf moeten presteren.20 Het kan dan bijvoorbeeld gaan om een afspraak dat de schuldenaar eerst een eerdere aflevering dient te betalen.21 Of dat de schuldenaar eerst bepaalde onderdelen dient te leveren.22 Het kan bijvoorbeeld ook gaan om het geval waarin de aannemer zijn verbintenis tot realisering van het werk niet mag opschorten in verband met zijn vordering op zijn opdrachtgever tot betaling van dit werk, omdat deze vordering pas opeisbaar wordt als de aannemer eerst het werk heeft gerealiseerd.23 De voorwaarde voor opeisbaarheid van de vordering van de schuldenaar als bedoeld in artikel 6:52 lid 1 BW kan ook een tijdsbepaling zijn, bijvoorbeeld een tussen partijen overeengekomen betaaltermijn voor de betaling van facturen.24 De schuldenaar is dan niet bevoegd de nakoming van zijn verbintenis op te schorten in verband met zijn vordering tot betaling op zijn wederpartij, omdat deze vordering vanwege de niet vervulde tijdsbepaling nog niet opeisbaar is.25 Als de betalingstermijn is verstreken, is de vordering opeisbaar en kan de schuldenaar een opschortingsrecht hebben.

Het strookt met de functie van het algemene opschortingsrecht als pressiemiddel tot nakoming dat zonder opeisbare vordering niet aan een opschortingsrecht wordt toegekomen.26 De schuldenaar beoogt door opschorting onder andere zijn wederpartij tot nakoming van zijn vordering te dwingen. Van een niet-opeisbare vordering kan de schuldenaar geen nakoming afdwingen.27 Daarom valt niet zonder meer in te zien waarom hij dan wel bevoegd zou zijn door middel van de uitoefening van een opschortingsrecht zijn wederpartij tot nakoming te dwingen.