8.2.7 Rechtsvergelijkende opmerkingen

Met de bovengenoemde systematiek heeft het Nederlandse recht een systematiek die ook in het Oostenrijkse recht valt te ontwaren waar het aankomt op de goederenrechtelijke werking van de vervulling van de voorwaarde. Het Oostenrijkse recht verklaart namelijk, net als het Nederlandse recht, deze werking niet door middel van de terugwerkende kracht van de vervulling van de voorwaarde en grondt haar evenmin op een wettelijke beschermingsbepaling ten gunste van degene aan wie onder opschortende voorwaarde is overgedragen, nu het Oostenrijks recht een dergelijke bepaling vreemd is.

Weliswaar knoopt een deel van de literatuur aan bij § 161 van het Duitse BGB, maar in de Oostenrijkse literatuur wordt de bepaling (onbewust) geïnterpreteerd op een wijze die niet gangbaar is naar Duits recht. Terwijl het Duitse recht, zoals hiervoor bleek, de wettelijke bepaling noodzakelijk acht om de verkrijger te beschermen tegen tussenbeschikkingen gedurende de periode van onzekerheid, omdat de vervreemder nog volledig beschikkingsbevoegd is, wordt door een aantal Oostenrijkse auteurs opgemerkt dat § 161 BGB simpelweg de gevolgen weergeeft die inherent zijn aan een voorwaardelijke beschikking, zodat die gevolgen ook gelden voor het Oostenrijkse recht, dat een met § 161 BGB vergelijkbare bepaling niet kent.1 Terwijl de heersende leer in Duitsland § 161 BGB derhalve begrijpt als een bepaling met constitutief karakter, wordt in de Oostenrijkse literatuur uitgegaan van een declaratoire strekking van de bepaling.2

In werkelijkheid volgt het Oostenrijkse daarmee een andere systematiek dan het Duitse recht, die zich echter goed laat vergelijken met het Nederlandse recht. Dat § 161 BGB volgens deze Oostenrijkse auteurs niet meer is dan een weergave van de vanzelfsprekende gevolgen van een voorwaardelijke beschikking, wordt namelijk afgeleid uit het feit dat volgens de Oostenrijkse auteurs een voorwaardelijke beschikking tot gevolg heeft dat de vervreemder gedurende de periode van onzekerheid is beperkt in diens beschikkingsbevoegdheid, omdat hij nog enkel een recht heeft dat is onderworpen aan dezelfde voorwaarde. Ook naar Oostenrijks recht wordt de consequentie getrokken dat de vervreemder nog slechts eigenaar onder ontbindende voorwaarde is, omdat de verkrijger reeds eigenaar onder opschortende voorwaarde is geworden.3 Het Oostenrijkse recht verklaart de goederenrechtelijke werking van de vervulling van de voorwaarde derhalve door middel van een (functionele) splitsing van het eigendomsrecht, welke splitsing ook onomwonden wordt aanvaard in de rechtspraak door het OGH.4 Zowel naar Oostenrijks als naar Nederlands recht is deze splitsing niet zozeer een gevolg van de goederenrechtelijke werking van de vervulling van de voorwaarde, maar vormt de splitsing van het eigendomsrecht een integrerend wezenskenmerk van de voorwaardelijke beschikking en is zij daarmee veeleer de oorzaak dat vervulling van de voorwaarde goederenrechtelijke werking heeft.5

Het Oostenrijkse recht gaat daarmee nog een stap verder dan het Nederlandse recht. Terwijl de splitsing van het eigendomsrecht in een eigendomsrecht onder ontbindende en opschortende voorwaarde door de Oostenrijkse literatuur en rechtspraak wordt beschouwd als een vanzelfsprekend gevolg van de (voorwerking van de) voorwaardelijke beschikking,6 biedt naar Nederlands recht artikel 3:84 lid 4 BW de benodigde wettelijke basis. Het komt mij voor dat zon der deze wettelijke basis de goederenrechtelijke werking van de vervulling van de voorwaarde niet goed zou zijn vol te houden c.q. te verklaren.7 Zonder de wetsbepaling die bewerkstelligt dat de overdracht reeds voordien een zekere werking heeft, zou de opschortende voorwaarde immers beletten dat de over-dracht reeds rechtsgevolgen zou hebben. De vervreemder zou dan gedurende de periode van onzekerheid nog onvoorwaardelijk eigenaar zijn en zou de rechtsovergang op het moment dat de voorwaarde in vervulling gaat gemakkelijk kunnen frustreren door de zaak tussentijds aan een derde over te dragen. Opvallend genoeg lijkt de Oostenrijkse rechtsleer zich niet bewust van deze consequentie en lijkt zij de goederenrechtelijke werking van de vervulling van de voorwaarde volledig als uitvloeisel te zien van de voorwerking van de voorwaardelijke beschikking.8

Zoals hiervoor is opgemerkt, kent het Duitse recht een systematiek die in zekere zin tegenovergesteld is aan die van het Nederlandse recht. Naar Duits recht staat de goederenrechtelijke werking van de vervulling van de voorwaarde buiten kijf vanwege de wettelijke voorziening van § 161 BGB. Als gevolg daarvan heeft de koper een beschermde rechtspositie, die zich in de loop der tijd heeft ontwikkeld tot een Anwartschaftsrecht.9 Naar Nederlands recht is de beschermde rechtspositie van de koper niet zozeer een gevolg van de goederenrechtelijke werking van de voorwaarde, maar haar oorzaak. Omdat aan de verkrijger reeds terstond een voorwaardelijk eigendomsrecht toekomt, heeft vervulling van de voorwaarde goederenrechtelijke werking. Maar ondanks dit verschil in uitgangspunt van de beide rechtsstelsels, staan het Duitse en het Nederlandse recht uiteindelijk minder ver van elkaar af dan het lijkt. Weliswaar neemt het Duitse recht tot uitgangspunt dat de vervreemder hangende de voorwaarde nog onvoorwaardelijk eigenaar is,10 maar aangezien § 161 BGB bescherming biedt tegen tussenbeschikkingen door de verkoper, bewerkstelligt die bepaling uiteindelijk in zekere zin een beperking van de beschikkingsbevoegdheid van de vervreemder.11

Wanneer men bovendien bedenkt dat de op § 161 BGB gebaseerde beperking van de beschikkingsbevoegdheid van de vervreemder aan de wieg heeft gestaan van de ontwikkeling van het Anwartschaftsrecht,12 nu de keerzijde van de beperking van de beschikkingsbevoegdheid immers de beschermde rechtspositie van de verkrijger is, bereikt het Duitse recht in resultaat uiteindelijk ook een met de beperking van de beschikkingsbevoegdheid van de vervreemder corresponderende rechtspositie van de verkrijger onder opschortende voorwaarde.13 Omgekeerd is een (vrijwel) noodzakelijke consequentie van de aanvaarding van het Anwartschaftsrecht van de verkrijger als een subjectief recht waarover kan worden beschikt dat men aanneemt dat de vervreemder nog maar beperkt beschikkingsbevoegd is, omdat anders sprake zou zijn van een curieuze vermenigvuldiging van het eigendomsrecht: voor de beschikking onder opschortende voorwaarde is de vervreemder onvoorwaardelijk eigenaar en na totstandkoming van die beschikking zou hij nog steeds onvoorwaardelijk eigenaar zijn, terwijl de verkrijger daarnaast bovendien een eigen subjectief verwachtingsrecht heeft.14 De aanvaarding van het Anwartschaftsrecht van de verkrijger heeft daarmee noodzakelijkerwijs ook haar weerslag op de positie van de vervreemder.15 Wanneer daarbij bovendien bedacht wordt dat de nadere vormgeving van het Anwartschaftsrecht in de rechtspraak en literatuur heeft geleid tot een verdeling van bevoegdheden tussen verkoper en koper, wekt het weinig verbazing dat in de Duitse literatuur geregeld wordt aangenomen dat de voorwaardelijke beschikking leidt tot een splitsing van het eigendomsrecht in een eigendomsrecht onder ontbindende voorwaarde en opschortende voorwaarde.16

Uiteindelijk komen het Oostenrijkse, Duitse en Nederlandse recht via verschillende wegen daarmee tot vergelijkbare uitkomsten. Om die reden acht ik het niet problematisch om in het navolgende te vergelijken met het Oostenrijkse recht en het Duitse recht waar het aankomt op de rechtspositie van de verkrijger en de nadere inpassing van diens rechtspositie in het vermogensrechtelijk systeem, zij het dat daarbij de hierboven geschetste verschillen in uitgangspunt in acht (moeten) worden genomen.