8.2.1 De opgeschorte werking van een rechtshandeling

Door een opschortende voorwaarde te verbinden aan een rechtshandeling kan worden bewerkstelligd dat een scheiding in tijd bestaat tussen de totstandkoming van de rechtshandeling en het beoogde rechtsgevolg, namelijk de werking van de rechtshandeling.1 Daarmee wijkt een opschortend voorwaardelijke rechtshandeling af van de normale gevolgen van een rechtshandeling.2 In het algemeen bestaat er namelijk een samenval in tijd van de totstandkoming van de rechtshandeling en haar werking.3 Men kan in dat verband spreken van de concentratie van de rechtshandeling op een bepaald tijdstip: het ontstaan van een rechtshandeling en haar werking concentreren zich op hetzelfde moment, namelijk het moment dat aan de totstandkomingsvereisten van de desbetreffende rechtshandeling is voldaan. Zo geldt voor de eigendomsoverdracht (art. 3:84 BW) dat het rechtsgevolg – de eigendomsovergang – terstond plaatsvindt indien aan alle vereisten voor overdracht is voldaan. Het rechtsgevolg van de overdracht volgt gewoonlijk onmiddellijk op het moment dat aan alle vereisten is voldaan. Von Jhering sprak in dit verband van de Simultanität der Wirkungen van een rechtshandeling:

Bij een rechtshandeling onder opschortende voorwaarde wordt dit simultaneïteitsdogma ogenschijnlijk doorbroken, nu daarbij een tijdsspanne verstrijkt tussen de totstandkoming van de rechtshandeling en haar werking.5 De verklaring voor dit uiteenvallen van totstandkoming en de rechtsgevolgen van de rechtshandeling heeft in de loop der tijd dan ook voor veel hoofdbrekens gezorgd.

Lange tijd werd ter overbrugging van deze schijnbaar onmogelijke tijdsspanne aangenomen dat er in werkelijkheid helemaal geen sprake was van een dergelijke scheiding in tijd. Door middel van de door Bartolus op gang gebrachte leer van de terugwerkende kracht werd aangenomen dat de vervulling van de voorwaarde terugwerkte tot het moment waarop de voor de rechtshandeling noodzakelijke handelingen waren verricht.6 Daarmee is achteraf bezien het simultaneïteitsdogma volstrekt gewaarborgd. Met name in de negentiende eeuw is men deze verklaring aan de hand van de terugwerkende kracht echter met steeds meer scepsis gaan benaderen. Naast het feit dat voor deze constructie geen steun zou zijn te vinden in de bronnen van het Romeinse recht werd met name bezwaar gemaakt tegen het fictionele karakter van deze verklaringswijze.7 In werkelijkheid wordt hiermee bovendien überhaupt geen verklaring gegeven, maar enkel het probleem verplaatst naar een andere vraag, namelijk waarom vervulling van de voorwaarde terugwerkende kracht heeft.8

Gangbaar werd dan ook een tweede benadering, waarin de gebondenheid van partijen gedurende de periode van onzekerheid voorop werd gesteld en enkel werd uitgegaan van een opgeschorte werking van de rechtsgevolgen.9 Daarmee werd het simultaneïteitsdogma in zekere zin verlaten, omdat werd aanvaard dat tussen de totstandkoming van een rechtshandeling en haar rechtsgevolgen een ‘leerer Zwischenraum’ kon bestaan.10 Ter verklaring van deze mogelijkheid wordt in deze benadering beslissend gewicht toegekend aan de wil van partijen.11 Als uitgangspunt leidt de totstandkoming van een rechtshandeling terstond tot de daarmee beoogde rechtsgevolgen, maar aangezien de totstandkoming van de rechtshandeling berust op de partijautonomie, kunnen partijen door middel van een voorwaarde ook de rechtsgevolgen insnoeren, in die zin dat de werking van de rechtshandeling pas later aanvang neemt.12 Zo beschouwd leidt het verbinden van een voorwaarde aan een rechtshandeling tot een uitzondering op het simultaneïteitsdogma, die gebaseerd wordt op de door de wet toegelaten contractsvrijheid, die het mogelijk maakt een voorwaarde aan een rechtshandeling te verbinden.13

In deze benadering is de rechtspositie van partijen gedurende de periode van onzekerheid daarentegen minder eenvoudig te verklaren. Wanneer men uitgaat van de terugwerkende kracht van de vervulling van de voorwaarde geldt dat in veel mindere mate, omdat achteraf gefingeerd wordt dat er helemaal geen periode van onzekerheid heeft bestaan. Het verwondert dan ook niet dat de leer die aanknoopt bij de wilsgebondenheid en de opgeschorte werking in eerste instantie nog uitging van een verklaring die sterk aanleunt tegen het terugwerkingsdogma: vervulling van de voorwaarde heeft weliswaar geen tergwerkende kracht (Rückwirkung), maar wel een Rückziehung tot gevolg.14 Uiteindelijk is men echter geheel losgekomen van het terugwerkingsdogma en heeft zich een ander begrip doorgezet ter verklaring van met name de positie van de opschortend voorwaardelijk gerechtigde, namelijk de zogenoemde Vorwirkung; een begrip dat werd gemunt door Fitting.15 Dit stelsel, waarin wordt uitgegaan van het terstond tot stand komen van de voorwaardelijke rechtshandeling met een uitgestelde werking gecombineerd met een zekere Vorwirkung, ligt zowel ten grondslag aan het Duitse recht (§ 158 BGB) alsook aan het Nederlandse recht (art. 6:22 BW).16