9.4.2.2 Bewijslastverdeling

Zoals ik in de vorige paragraaf heb opgemerkt, is het pleitbaar standpunt naar mijn opvatting een species van het genus AVAS. De bewijslastverdeling volgt om die reden de bewijslastverdeling zoals die voor het AVAS-verweer geldt. Kort gezegd komt dat erop neer, dat het pleitbaar standpunt bij vergrijpboetes een stelling van tegenbewijs is. Omdat de inspecteur de primaire bewijslast heeft van de aanwezigheid van opzet of grove schuld, ontmoet het geen bezwaar dat de bewijslast van het bestaan van een pleitbaar standpunt bij de boeteling ligt. In mijn opvatting is dat in beginsel ook zo bij verzuimboetes (eerst moet de aanwezigheid van het impliciete element ‘ten minste enige schuld’ zijn vastgesteld).

Met betrekking tot het pleitbaar standpunt bestaat er naar mijn mening echter zowel voor de inspecteur1 als voor de rechter een ambtshalve toetsingsplicht. Dit geldt (net als bij AVAS) in ieder geval voor verzuimboetes.2 In beroep zal de rechter dus ambtshalve moeten concluderen tot een pleitbaar standpunt wanneer de vaststaande feiten daartoe aanleiding geven, ook als de boeteling zich daar niet uitdrukkelijk op heeft beroepen. In de jurisprudentie zijn verschillende aanwijzingen te vinden in deze richting, ook wat betreft vergrijpboetes.3

Hierbij verdient opmerking, dat de bewijslast ter zake van het pleitbaar standpunt een eigenaardigheid kent ten opzichte van de algemene regels zoals die gelden voor AVAS. De beoordeling van de objectieve pleitbaarheid (in hoeverre was het ingenomen standpunt juridisch verdedigbaar?) is als zodanig namelijk een rechtsoordeel.4 Een dergelijk oordeel geeft de rechter in fiscalibus ambtshalve (het recht behoeft als zodanig geen bewijs).5 Daarbij maakt het niet uit of er sprake is van vergrijpboetes of van verzuimboetes. Ook bij vergrijpboetes heeft de boeteling daarom in feite niet meer dan een stelplicht. De eerdergenoemde Credit Suisse-zaak (waarin het ging om vergrijpboetes) is ook in dit opzicht van belang. De rechtbank had het beroep van de boeteling op een pleitbaar standpunt in eerste instantie namelijk afgewezen, omdat de boeteling onvoldoende bewijs had geleverd van zijn stelling. De Redactie van Vakstudie-Nieuws vroeg zich naar mijn mening terecht af of de rechter de aanwezigheid van een pleitbaar standpunt niet ook zelfstandig had moeten beoordelen.6

De Hoge Raad heeft in 2019 geoordeeld dat als de boeteling stelt dat hij een pleitbaar standpunt heeft, de rechter zelfstandig moet onderzoeken of er voor de uitleg van het recht die de boeteling voorstaat, voldoende juridische argumenten aanwezig zijn om van (objectieve) pleitbaarheid te kunnen spreken.7 Daaruit volgt niet dat de rechter de eventuele pleitbaarheid ook ambtshalve (zonder dat de boeteling terzake een stelling heeft ingenomen) zou moeten toetsen. Zoals ik hiervoor heb opgemerkt, kan dat echter wel uit eerdere jurisprudentie (ook van de Hoge Raad) worden afgeleid.8 Ook latere jurisprudentie van de Hoge Raad wijst in die richting: in 2023 heeft de Hoge Raad zelf (als cassatierechter) ambtshalve de conclusie getrokken dat er sprake is van een pleitbaar standpunt.9 Gelet op de aan dat arrest voorafgaande Conclusie van A-G IJzerman10 meen ik dat ook lagere rechters – zo nodig onder aanvulling van de rechtsgronden – de aanwezigheid van een pleitbaar standpunt ambtshalve kunnen (wellicht zelfs moeten) vaststellen.