4.3.4.3 De Peeters/Gatzenvordering op grond van ongerechtvaardigde ongelijke behandeling van schuldeisers

De Hoge Raad heeft uitgemaakt dat de curator bevoegd is om ten behoeve van de gezamenlijke schuldeisers van de schuldenaar een derde die betrokken is bij benadeling van deze schuldeisers aan te spreken op grond van onrechtmatige daad.1 Deze vordering wordt ook wel aangeduid als de Peeters/Gatzenvordering. Deze vordering kan ook betrekking hebben op een situatie waarbij in de schemerperiode vóór faillissement één schuldeiser nog wel betaling ontvangt, met als gevolg dat voor de overige schuldeisers minder verhaalsvermogen resteert. Hierna ga ik op deze variant van de Peeters/Gatzenvordering nader in.

Een Peeters/Gatzenvordering op grond van onrechtmatig selectief betalen, kan onder omstandigheden ook worden ingesteld als er geen sprake is van paulianeus handelen. Soms zijn op het eerste oog het leerstuk van de faillissementspauliana (de artikelen 42 e.v. en 47 Fw) en het leerstuk van de onrechtmatige daad beide toepasbaar, maar blijken de gewraakte handelingen niet vernietigbaar op grond van de Pauliana. In dat geval kan de curator niettemin jegens een derde aanspraak maken op schadevergoeding wanneer sprake is van bijzondere omstandigheden die grond bieden aan het kwalificeren van de gedragingen van deze derde als een onrechtmatige daad.2

Er is geen algemene regel op grond waarvan een bestuurder van een schuldenaar die niet in staat is al zijn schuldeisers volledig te betalen, steeds onrechtmatig handelt wanneer hij een schuldeiser voldoet vóór andere schuldeisers, zelfs niet als hij daarbij geen rekening houdt met eventuele preferenties die tijdens het faillissement van de schuldenaar zouden gelden. Het staat een bestuurder van een vennootschap in beginsel vrij op grond van een eigen afweging te bepalen welke schuldeisers van de vennootschap in de gegeven omstandigheden zullen worden voldaan.3 Dit uitgangspunt wordt ook wel de betalingsautonomie van het bestuur genoemd.4 Deze vrijheid van een bestuurder van een vennootschap om te bepalen welke schuldeisers van de vennootschap zullen worden voldaan, is wel beperkter indien een faillissement onafwendbaar is. In die situatie staat het de bestuurder van de vennootschap in beginsel niet vrij schuldeisers die aan de vennootschap zijn gelieerd met voorrang boven andere schuldeisers te voldoen, tenzij die betaling door bijzondere omstandigheden wordt gerechtvaardigd.5 Dit geldt ook bij de voldoening van niet-gelieerde schuldeisers van de vennootschap als de bestuurder van de vennootschap bij die betaling een persoonlijk belang heeft.6

Een bestuurder van een schuldenaar is niet persoonlijk aansprakelijk jegens de gezamenlijke schuldeisers die zijn benadeeld wegens het onbetaald en onverhaalbaar blijven van hun vorderingen, op de enkele grond dat die bestuurder het faillissement van de vennootschap heeft aangevraagd en daarna heeft bewerkstelligd of toegelaten dat de vennootschap een of meer andere schuldeisers heeft betaald met voorrang boven de overige schuldeisers. De betrokken bestuurder kan ter zake van deze benadeling (slechts) persoonlijk aansprakelijk worden gehouden indien zijn handelen of nalaten als bestuurder ten opzichte van de gezamenlijke schuldeisers in de gegeven omstandigheden zodanig onzorgvuldig is, dat hem daarvan persoonlijk een ernstig verwijt kan worden gemaakt.7

Wanneer nu precies een onrechtmatig selectieve betaling in de periode kort voor faillissement onrechtmatige handelen van de bestuurder of een andere derde partij oplevert, staat niet (althans niet in alle gevallen) vast.8 Voor mijn betoog is slechts van belang om vast te stellen dat er geen algemene norm geldt voor de bestuurder om de gelijke behandeling tussen de schuldeisers van de schuldenaar in de periode voor faillissement te bewaken. Van een regel die het beginsel van de gelijkheid van schuldeisers in dit verband uitwerkt is dus geen sprake.