10.1.1 Voordelen van meervoudige rechtspraak

De in de enquête gestelde vraag naar de belangrijkste voors en tegens van enkel- en meervoudige rechtspraak resulteert in een breed scala aan antwoorden. (Veel) gelijkluidende opvattingen wisselden af met (enkele) opvattingen die daar diametraal tegenover stonden. Soms is een verschil tussen enkelvoudige en meervoudige rechtspraak niet goed te duiden als onverdeeld positief of negatief. Dikwijls zijn argumenten voor enkelvoudige rechtspraak argumenten tegen meervoudige, en andersom, al gaat een dergelijke spiegeling niet altijd op. Het verdient daarom aanbeveling om de voordelen van meervoudige rechtspraak in samenhang te lezen met de nadelen van enkelvoudige rechtspraak en vice versa.

Het meest genoemde voordeel van de meervoudige kamer is de grotere kans op een kwalitatief goede uitspraak. Van de in totaal 64 respondenten maakten 24 hiervan melding.1 Kwaliteit is echter een containerbegrip. De toelichtingen van de respondenten gaven enige duidelijkheid over wat zij onder kwaliteit verstaan. Veertien respondenten redeneerden dat als meerdere rechters een zaak beschouwen, de kans op een goede beslissing toeneemt: drie weten en zien tenslotte meer dan één.2 Variaties op deze overweging zijn dat meer aspecten van een zaak worden belicht, dan wel dat er een kleinere kans is dat een aspect over het hoofd wordt gezien. Met drie rechters wordt een zaak zorgvuldiger bekeken en in het algemeen grondiger behandeld, zeiden twaalf respondenten. De kans op fouten en vergissingen neemt af (vijf respondenten) en een zaak krijgt meer aandacht (vier respondenten). Een voordeel is ook dat een meervoudige kamer kan worden samengesteld uit rechters met verschillende specialismen, wat vooral in complexe zaken gunstig is om de materie goed te kunnen bevatten en beoordelen.3 Tijdens langdurige en ingewikkelde zittingen is bovendien een taak-/werkverdeling tussen rechters prettig en efficiënt, zo schreven twee respondenten (zie hierover paragraaf 7.7.2).

Een tweede kwaliteitsverhogend element is volgens 21 respondenten dat de collegiale beraadslaging in een meervoudige kamer kan resulteren in een betere beslissing. Discussie kan nieuwe inzichten, meer diepgang en creatieve oplossingen bieden. Een familierechter meldde in dit kader dat de wet niet altijd houvast biedt en veel vage begrippen kent, zoals het belang van het kind: ‘Dergelijke begrippen behoeven invulling en dus veel afstemming. Meervoudig zitten draagt daaraan bij.’ De visie van een bestuursrechter sloot daarop aan: ‘De werkelijkheid is grijs, maar de taak van de rechter is vaak juist om vast te stellen of iets zwart of wit is. Naar haar aard is dit een beslissing die het beste in dialoog kan worden genomen.’ Meervoudige behandeling maakt een zaak ook minder afhankelijk van de persoon van de rechter, schreven twee respondenten. Een geïnterviewde rechter relativeerde de meerwaarde van beraadslaging enigszins. Het feit dat er drie namen onder een vonnis staan, wil niet zeggen dat zij alle drie grote inbreng hebben gehad in de totstandkoming ervan. Zo kan een ervaren rechter een dominante rol spelen in een meervoudige kamer die verder uit jonge rechters of plaatsvervangers is samengesteld.

Een door achttien respondenten genoemd voordeel voor de kwaliteit van de rechtspraak als geheel is dat de meervoudige kamer voor opleidelingen en andere afdelingsstarters een goede mogelijkheid biedt om ervaring in de praktijk op te doen in samenwerking met ervarener collega’s. Maar ook geoefende rechters kunnen blijven leren door in meervoudige kamer waar te nemen hoe collega’s de zaak benaderen en kennis te nemen van elkaars kwaliteiten en inzichten (elf respondenten). Zo kunnen rechters hun deskundigheid verder ontwikkelen (vier respondenten). Een rechter zei na een zitting in de raadkamer: ‘Het was goed om samen weer eens zo’n zaak te doen, want bij mij is het zeker met die vrijwaring allemaal wat weggezakt. Ik zal de boeken nog eens induiken.’ Meervoudige behandeling geeft rechters tevens direct inzicht in elkaars functioneren. Daardoor is het mogelijk feedback te geven en te ontvangen over de aanpak ter zitting en het raadkameren (vijf respondenten). Dat leidt naar zeggen van een rechter tot reacties als: ‘Zo heb ik er nog nooit tegen aangekeken’ of ‘Dat zou ik op zitting nooit zo durven zeggen.’ Vijf rechters wezen op het gevaar van tunnelvisie en hoe een meervoudige kamer dit fenomeen tegen kan gaan.4 Maar het gaat niet eens altijd om feedback van anderen. Rechters kunnen door meervoudige behandeling ook hun eigen functioneren tegen het licht houden: ‘Collegiale behandeling kan bijdragen aan het voorkomen van zelfgenoegzaamheid’ en de vinger leggen op ‘blinde vlekken en stokpaardjes’.

Familiezaken worden traditioneel weinig meervoudig behandeld en niet altijd tot genoegen van de familierechters zelf. Een van hen luchtte haar hart in een interview (in ander onderzoek):

De respondenten noemden nog meer argumenten waardoor meervoudigheid voor de rechtspraak als geheel gunstig kan uitpakken. Zo kan overleg tussen rechters de rechtseenheid bevorderen doordat meervoudige kamers regelmatig van samenstelling wisselen (acht respondenten). Vijf respondenten lieten weten het beter en prettiger te vinden om de verantwoordelijkheid voor lastige beslissingen gezamenlijk te nemen. De ‘last van buikpijnzaken’ draag je dan niet in je eentje, zoals een bestuursrechter schreef. Sommige zaken zijn eenvoudigweg te zwaar voor een enkelvoudige rechter, vanwege de complexiteit maar ook vanwege de emotionele impact (één respondent). En niet alleen daarom is collegiale rechtspraak prettig: de meervoudige kamer creëert meer veiligheid en anonimiteit voor de rechters dan een enkelvoudige kamer, merkte een familierechter op. Bij publiciteitsgevoelige of zeer emotionele zaken kan dit van belang zijn. Gezamenlijke besluitvorming verkleint de kans op tunnelvisie en zelfgenoegzaamheid (drie respondenten) en ze bevordert de samenwerking (twee respondenten). Meervoudige behandeling van een zaak kan ook het plezier in het werk vergroten, door het contact met collega’s en door de onderlinge intellectuele discussie die het overleg kan genereren (vijf respondenten). Een voormalig president van een gerechtshof liet per e-mail weten dat in zijn ervaring

De acceptatie van een uitspraak van de meervoudige kamer, of het draagvlak daarvoor, is door twaalf respondenten groter genoemd dan een uitspraak van een unus. De grotere mate van aanvaarding kan volgens drie respondenten samenhangen met een groter gezag van de meervoudige kamer. Dit gezag kan zowel groter zijn naar binnen als naar buiten. Zo schreven drie respondenten dat een meervoudige kamer gemakkelijker met enig gezag rechterlijk beleid kan uitzetten. Diverse rechters meenden dat een meervoudige uitspraak gemakkelijker wordt aanvaard door partijen en de samenleving. Ze kan procespartijen meer vertrouwen geven in een goede en onafhankelijke behandeling. Een uitspraak van de meervoudige kamer betekent volgens twee respondenten dat het oordeel breed wordt gedragen en het signaal afgeeft dat er serieus naar de zaak is gekeken. Twee strafrechters benadrukten de grotere impact op verdachten. Een civiele rechter vertelde in een interview dat ‘”beruchte” partijen die eerder geprocedeerd hebben aanleiding kunnen geven om meervoudig te zitten. Een mk straalt meer gezag uit, geeft een ander beeld aan partijen. Meer ernst.’ Eén respondent veronderstelde dat partijen de rechtsgang bij meervoudige behandeling hoger waarderen dan bij enkelvoudige behandeling.6

Opvallend is echter het ontbreken van eensgezindheid onder de respondenten als het gaat om de relatie tussen de wijze van afdoening en de overtuigingskracht – en daarmee aanvaarding – van een uitspraak. Zoals gezegd wezen meerdere respondenten resoluut op een verband tussen meervoudig afgedane zaken en de grotere aanvaarding daarvan. Anderen spreken slechts van een redelijke aanname dat de aanvaarding van een uitspraak groter is bij meervoudige behandeling; en een derde groep vindt dat daar bij gebrek aan bewijs geen uitsluitsel over bestaat. Zo schreef een handelsrechter: ‘Rechtspraak is anoniem; ook de uitspraak van één rechter wordt beleefd als de uitspraak van de rechtspraak.’ Vier strafrechters gaven echter aan dat enkelvoudige behandeling sneller tot aanvaarding van de uitspraak kan leiden vanwege de minder formele setting.

Een aantal strafrechters heeft de beschrijving van voordelen van de meervoudige (straf)kamer vrij uitvoerig toegelicht. Een van hen merkte op dat officieren van justitie in meervoudige zittingen beter beslagen ten ijs komen en vaker een uitgeschreven requisitoir overleggen. Een tweede respondent noemde als voordeel dat een meervoudige kamer een zwaardere straf op kan leggen dan een politierechter. Een derde heeft ondervonden dat feiten in een meervoudige kamer soms zwaarder worden bestraft, alleen al omdat er voor dit forum is gekozen.

Ten slotte is een belangrijk afgeleid voordeel van collegiale rechtspraak, door vijf strafrechters genoemd, dat uitspraken van de meervoudige kamer gemotiveerd op papier komen. Daardoor kunnen partijen en collega-rechters ze nalezen en is vastgelegd welke overwegingen tot de uitspraak hebben geleid.