8.4.5 Een causaal recht bij eigendomsvoorbehoud

Dat bij elke overdracht onder voorwaarde sprake is van een splitsing van het eigendomsrecht, zonder dat de inhoud van de voorwaarde daarvoor bepalend is, betekent niet dat de vormgeving van de voorwaarde in het geheel niet van belang is. Door middel van de vormgeving van de voorwaarde kan namelijk mede invloed worden uitgeoefend op het karakter en de modaliteiten van het voorwaardelijk eigendomsrecht.1 Bij het eigendomsvoorbehoud leidt de vormgeving van de voorwaardelijke overdracht tot een bijzondere karaktertrek van het eigendomsrecht onder opschortende voorwaarde.2 Zoals in hoofdstuk 2 is gebleken, schept het eigendomsvoorbehoud een verstrengeling van de wederzijdse verplichtingen uit de koopovereenkomst: de verkoper komt slechts diens verplichting tot eigendomsverschaffing na als de koper de verschuldigde prestatie voldoet, terwijl voldoening van de verschuldigde prestatie door de koper ook automatisch leidt tot nakoming van de verplichtingen van de verkoper. Deze verstrengeling van de verbintenisrechtelijke verplichtingen werkt door in het goederenrecht, doordat de overdracht afhankelijk wordt gesteld van de voldoening van de verschuldigde tegenprestatie. Door de werking van artikel 3:84 lid 4 BW is ook het eigendomsrecht van de koper afhankelijk van dezelfde voorwaarde.

Het eigendomsvoorbehoud schept aldus een bijzondere verhouding van het eigendomsrecht onder opschortende voorwaarde tot de koopovereenkomst.3 Men zou in dat verband kunnen spreken van een causaal eigendomsrecht, doordat de aan de overdracht ten grondslag liggende overeenkomst in vergaande mate invloed uitoefent op het voortbestaan van het eigendomsrecht onder opschortende voorwaarde.4 Omdat de gevolgen van de overdracht via de voorwaarde onlosmakelijk zijn verbonden met het lot van de koopovereenkomst, strekt deze verhouding tussen de koopovereenkomst en de overdracht veel verder dan gewoonlijk op grond van het causale stelsel van overdracht het geval is.

Duidelijk wordt dit bij de ontbinding van de koopovereenkomst, die partijen bevrijdt van de daardoor getroffen verbintenissen (art. 6:271 BW). Omdat de koper door de ontbinding niet alleen niet meer verplicht is de koopprijs te voldoen, maar de koopprijs, bij gebreke van een daartoe strekkende verbintenis, ook niet meer kán voldoen, heeft de ontbinding verval van de voorwaarde tot gevolg.5 Vervulling van de voorwaarde – betaling van de verschuldigde tegenprestatie – is door de ontbinding immers niet meer mogelijk. Als gevolg van het vervallen van de voorwaarde vervalt ook – en daar is het hier om te doen – het voorwaardelijk eigendomsrecht van de koper.6 De ontbinding van de koopovereenkomst heeft, anders dan gewoonlijk het geval heeft, daarmee goederenrechtelijke gevolgen, doordat de ontbinding bewerkstelligt dat het voorwaardelijk eigendomsrecht ‘zusammenbricht’.7 Terwijl normaal gesproken in het causale stelsel van over- dracht (het bestaan van) de koopovereenkomst slechts gevolgen heeft voor het tot stand komen van de overdracht, bewerkstelligt de lotsverbondenheid tussen koopovereenkomst en voorwaarde bij het eigendomsvoorbehoud dat ook het voortbestaan van de gevolgen van de overdracht, namelijk het voortbestaan van het voorwaardelijk eigendomsrecht, afhankelijk is van het voortbestaan van de koopovereenkomst. Dit alles is het gevolg van het feit dat de voorwaarde bij een eigendomsvoorbehoud bestaat uit de (mogelijkheid van) voldoening van de contractuele verplichting.8

Ondanks het goederenrechtelijk karakter van het voorwaardelijk eigendomsrecht van de koper, wordt dit recht derhalve gekenmerkt door een verbintenisrechtelijke zwakte, die goederenrechtelijke rechten normaal gesproken vreemd is. Wanneer normaliter namelijk eenmaal de overeenkomst die tot overdracht verplicht tot stand is gekomen en aan die verplichting uitvoering wordt gegeven, is de rol van de overeenkomst vervolgens immers uitgespeeld. Slechts door middel van een fictie inhoudende dat de overeenkomst geacht wordt nooit tot stand te zijn gekomen (art. 3:53 BW) wordt aan die consequentie ontkomen. Het belang van deze kwalificatie van het eigendomsrecht onder opschortende voorwaarde als causaal recht kan welhaast niet worden overschat. Het is geenszins enkel een dogmatische kwalificatie, omdat dit causale karakter in vele opzichten nader gestalte geeft aan het eigendomsrecht onder opschortende voorwaarde. Aangezien ontbinding van de koopovereenkomst verval van het voorwaardelijk eigendomsrecht tot gevolg heeft, hebben tussen verkoper en koper getroffen afspraken direct hun uitwerking op het voortbestaan van het eigendomsrecht onder opschortende voorwaarde. Is tussen verkoper en koper bijvoorbeeld overeengekomen dat de koper zijn eigendomsrecht onder opschortende voorwaarde niet mag vervreemden, dan heeft een zodanige afspraak weliswaar als zodanig geen goederenrechtelijke werking (art. 3:83 lid 1 BW), maar niet-nakoming van die verplichting leidt wel tot een tekortkoming in de nakoming van de overeenkomst, op grond waarvan de verkoper in beginsel tot ontbinding kan overgaan.9 Door de ontbinding vervalt het voorwaardelijk eigendomsrecht, ook als dat recht inmiddels aan een derde toebehoort.10 Het causale karakter van het eigendomsrecht onder opschortende voorwaarde heeft daarmee tot gevolg dat derden – op goederenrechtelijk niveau – geconfronteerd kunnen worden met de verbintenisrechtelijke afspraken tussen verkoper en koper. Die constatering is vooral van belang in de situatie dat de koper zijn eigendomsrecht onder opschortende voorwaarde heeft overgedragen aan een derde.11

De hierboven geschetste afhankelijkheid tussen koopovereenkomst en het voorwaardelijk eigendomsrecht vertoont een zekere gelijkenis met de afhankelijkheid die bestaat tussen het pandrecht en de door het pandrecht gezekerde vordering. Zij doet het voorwaardelijk eigendomsrecht bovendien enigszins lijken op een vorderingsrecht, waarvoor immers ook geldt dat ontbinding van de koopovereenkomst die de vordering in het leven heeft geroepen, bewerkstelligt dat de vordering tenietgaat. Toch verschilt de afhankelijkheid bij het voorwaardelijk eigendomsrecht van de afhankelijkheid van het pandrecht van de gezekerde vordering en de afhankelijkheid van een vordering van de aan de vordering ten grondslag liggende overeenkomst.12 Dat geldt niet alleen voor de theoretische oorsprong van de afhankelijkheid, maar ook voor de praktische consequenties. De afhankelijkheid heeft alleen consequenties voor het eigendomsrecht onder opschortende voorwaarde indien het verval van de verplichting tot betaling van de koopprijs leidt tot verval van de voorwaarde. Gaat de verplichting tot betaling van de verschuldigde prestatie namelijk teniet doordat de koper de verschuldigde prestatie voldoet, dan gaat het eigendomsrecht onder opschortende voorwaarde vanzelfsprekend niet teniet, maar gaat veeleer door de vervulling van de voorwaarde ook het voorwaardelijk eigendomsrecht ‘in vervulling’, doordat het uitgroeit tot een onvoorwaardelijk eigendomsrecht en derhalve volledige werking verkrijgt. Omdat het recht op dat moment zijn voorwaardelijke karakter verliest, gaat ook de causale afhankelijkheidsrelatie verloren.

Naar Duits recht wordt door sommigen wel betoogd dat de Kausalabhängigkeit van het Anwartschaftsrecht in de weg zou staan aan de kwalificatie van het Anwartschaftsrecht als goederenrechtelijk recht, omdat goederenrechtelijke rechten naar Duits recht, vanwege het Abstraktionsprinzip, normaal gesproken abstrakt zijn vormgegeven, in die zin dat de rechten geen invloed ondervinden van het (voort)bestaan van de tot overdracht verplichtende overeenkomst.13 Bij het eigendomsvoorbehoud worden de gevolgen van de overdracht daarentegen mede bepaald door het voortbestaan van de tot overdracht verplichtende overeenkomst, omdat de aan de goederenrechtelijke overeenkomst verbonden voorwaarde en de mogelijkheid van vervulling van die voorwaarde afhankelijk is van het voortbestaan van de koopovereenkomst. Het overeenkomen van een eigendomsvoorbehoud bewerkstelligt daarmee een doorbreking van het Abstraktionsprinzip. Dat het Anwartschaftsrecht om die reden echter geen goederenrechtelijk zou kunnen zijn, overtuigt – ook voor het Duitse recht – niet.14 Het feit dat het voortbestaan of toebehoren van een recht wordt beïnvloed door het wegvallen van de overeenkomst die heeft geleid tot het vestigen of overdragen van het desbetreffende recht, maakt niet dat niet meer van een goederenrechtelijk recht kan worden gesproken, zoals het Nederlandse causale stelsel van overdracht aantoont. Dat geldt evenzeer voor een abstract stelsel voor overdracht. Wanneer partijen naar Duits recht namelijk de rechtsgelijkheid van de tot overdracht verplichtende overeenkomst als voorwaarde verbinden aan de goederenrechtelijke overeenkomst – hetgeen mogelijk is – wordt de abstracte overdracht causaal.15 Indien de tot overdracht verplichtende overeenkomst rechtsgeldig is, leidt de overdracht tot eigendomsovergang. Niet goed laat zich volhouden dat dit eigendomsrecht geen goederenrechtelijk recht meer zou zijn, omdat de rechtsgeldigheid van de tot overdracht verplichtende koopovereenkomst als voorwaarde voor de overdracht is gesteld door partijen.

In de recente Duitse literatuur is door een aantal auteurs betoogd dat het Anwartschaftsrecht vanwege het Abstraktionsprinzip in het geheel niet causaal zou zijn.16 Een zodanige abstracte vormgeving van het eigendomsrecht onder opschortende voorwaarde of het Duitse Anwartschaftsrecht is echter gedoemd te mislukken, omdat dit causale element noodzakelijkerwijs besloten ligt in het eigendomsvoorbehoud. Kenmerkend aan het eigendomsvoorbehoud is namelijk een koppeling van de werking van de overdracht aan de voldoening van de uit de overeenkomst voortvloeiende tegenprestatie. De functie van het eigendomsvoorbehoud is gelegen in het feit dat de verkoper bij ontbinding van de koopovereenkomst op goederenrechtelijke wijze het object van zijn eigen prestatieplicht kan terugvorderen. Wanneer men bij een abstracte vormgeving van het Anwartschaftsrecht of eigendomsrecht onder opschortende voorwaarde recht wil blijven doen aan deze functie, is men uiteindelijk genoodzaakt alsnog aan te nemen dat derden geconfronteerd kunnen worden met de uitoefening van het eigendomsvoorbehoud, die leidt tot tenietgaan van het Anwartschaftsrecht.17 Als men de abstracte vormgeving van het Anwartschaftsrecht daarentegen tot in de uiterste consequentie zou doorvoeren, wordt de functie van het eigendomsvoorbehoud geweld aangedaan, omdat de verkoper niet op goederenrechtelijke wijze zou kunnen bewerkstelligen dat hij weer onvoorwaardelijk eigenaar wordt, nu hij het Anwartschaftsrecht niet ten val zou kunnen brengen.18