Eigendomsvoorbehoud (Rechtswetenschappelijke publicaties) 2018/8.2.5:8.2.5 De betekenis van artikel 3:84 lid 4 BW

Eigendomsvoorbehoud (Rechtswetenschappelijke publicaties) 2018/8.2.5

8.2.5 De betekenis van artikel 3:84 lid 4 BW

Deze functie is alleen te gebruiken als je bent ingelogd.Deze functie is alleen te gebruiken als je bent ingelogd.Deze functie is alleen te gebruiken als je bent ingelogd.

Het raadsel wordt ontsluierd door artikel 3:84 lid 4 BW. Uit de Toelichting-Meijers blijkt dat het artikellid een vermoeden beoogt te geven met de strekking dat wanneer ter uitvoering van een voorwaardelijke verbintenis wordt geleverd, óók de overdracht onder dezelfde voorwaarde geschiedt:

‘Een levering kan onder voorwaarde geschieden. Is een overeenkomst, die tot levering verplicht, onder voorwaarde aangegaan, dan is de bedoeling van partijen, dat ook de levering onder dezelfde voorwaarde geschiedt, al zou dit niet bij de levering nogmaals overeengekomen zijn. Het vierde lid zegt dit met zoveel woorden, om kwesties dienaangaande te voorkomen.’1

Zoals in hoofdstuk 4 is uiteengezet, volgt een dergelijke systematiek reeds uit de doorwerking van de aan de titel verbonden voorwaarde: de aan de titel ver- bonden voorwaarde bewerkstelligt dat de overdracht onder dezelfde voorwaarde geschiedt.2 Zij berust op de werking van het causale stelsel van overdracht, waarin de modaliteiten van de titel de omvang en werking van de overdracht bepalen, zodat het enigszins onduidelijk is waarom artikel 3:84 lid 4 BW dit nog eens uitdrukkelijk bepaalt.

Meijers lijkt met name geschillen hebben willen voorkomen over de vraag of partijen bij de levering niet alsnog een onvoorwaardelijke overdracht zouden zijn overeengekomen. Op welke wijze een dergelijke afspraak op dat moment haar beslag zou moeten krijgen, wordt daarbij echter niet duidelijk. Denkbaar is dat Meijers met artikel 3:84 lid 4 BW het verweer heeft willen voorkomen dat uit de omstandigheid dat partijen de zaak direct leveren, zou moeten worden afgeleid dat partijen de verbintenis hebben willen wijzigen in een onvoorwaardelijke verbintenis. Dan zou de bepaling echter wel een zeer specifiek geval op het oog hebben, omdat partijen gewoonlijk met de levering ter uitvoering van de verbintenis onder opschortende voorwaarde zullen beogen dat de overdracht onder dezelfde voorwaarde geschiedt.3

Ook valt niet geheel uit te sluiten dat Meijers ten tijde van de redactie van artikel 3:84 lid 4 BW de gevolgen van het causale stelsel van overdracht nog niet geheel doorgrondde. Dat dit geen volstrekt speculatieve aanname is, blijkt uit de omstandigheid dat de toelichting bij artikel 3:84 lid 4 BW een opmerkelijke gelijkenis vertoont met een passage uit een opstel van Meijers uit 1917 waarin hij de verhouding van een overdracht onder voorwaarde tot een abstract stelsel van eigendomsoverdracht uiteenzet:4

‘De erkenning van een levering onder ontbindende voorwaarde met werking ten nadeele van derde-verkrijgers is zeer goed vereenigbaar met het losmaken van de rechtsgeldigheid der levering van die van het daaraan voorafgaand contract. Zoo vindt men b.v. (…) in het Duitsche Burgerlijk Wetboek het verband tusschen contract en levering verbroken, desniettemin erkent men (…) leveringen onder ontbindende voorwaarden, die ook ten nadeele van latere eigenaars werken. Men zal opmerken, dat aldaar sprake is van ontbindende voorwaarden die bij de levering gesteld moeten zijn. Echter in de eerste plaats zal nog moeten blijken, dat dit in ons tegenwoordig recht anders is. In de tweede plaats zal men moeten toegeven, dat wanneer partijen bij een contract om te geven een ontbindende voorwaarde stellen, zij toch deze voorwaarde wel tevens bedoeld hebben als een ontbindende voorwaarde voor de levering.’5

In een abstract stelsel van eigendomsoverdracht is een zodanig vermoeden van belang, omdat een aan de titel verbonden voorwaarde niet doorwerkt in de overdracht. Voor een causaal stelsel van eigendomsoverdracht is dit vermoeden daarentegen, afgezien van de hiervoor besproken mogelijkheid dat partijen de titel bij de levering wijzigen, overbodig.6Artikel 3:84 lid 4 BW maakt dan slechts duidelijk dat partijen vermoed worden bij de levering niet (impliciet) alsnog de titel hebben gewijzigd in een onvoorwaardelijke titel.

Artikel 3:84 lid 4 BW bepaalt echter meer dan dat alleen. Zou Meijers hebben willen volstaan met een dergelijk vermoeden, dan had artikel 3:84 lid 4 BW als volgt kunnen luiden:

‘Wordt ter uitvoering van een voorwaardelijke verbintenis geleverd, dan geschiedt de overdracht onder dezelfde voorwaarde.’

Maar artikel 3:84 lid 4 BW bepaalt niet enkel dat de overdracht onder dezelfde voorwaarde geschiedt, maar maakt tegelijkertijd duidelijk wat het rechtsgevolg is van een zodanige voorwaardelijke overdracht. Wanneer een overdracht plaatsvindt onder (opschortende) voorwaarde, wordt door de verkrijger namelijk een recht verkregen dat is onderworpen aan dezelfde voorwaarde.7 Daarmee is voor een systematiek gekozen waarbij niet de gehele werking van de overdracht is opgeschort,8 maar de overdracht reeds voor vervulling van de voorwaarde bepaalde rechtsgevolgen heeft, juist om de goederenrechtelijke werking te garanderen. De wet verleent in artikel 3:84 lid 4 BW namelijk toch een zekere werking aan de overdracht onder opschortende voorwaarde, in die zin dat de aan de over dracht verbonden voorwaarde niet belet dat de overdracht haar werking heeft, maar veeleer bewerkstelligt dat de aan de overdracht verbonden voorwaarde door- werkt in het recht dat wordt verkregen uit hoofde van de overdracht.9 Net zoals de aan de verbintenis tot overdracht verbonden opschortende voorwaarde niet ver- hindert dat reeds een overdracht tot stand wordt gebracht, belet de aan de over dracht verbonden opschortende voorwaarde evenmin dat reeds een rechtsovergang plaatsvindt, zij het dat het recht dat uit hoofde van die overdracht wordt verkregen eveneens afhankelijk is van de voorwaarde.10

Men kan dat een merkwaardige systematiek vinden,11 maar daarbij dient wel bedacht te worden dat het in de eerste plaats de wet is die bepaalt welke gevolgen aan een (voorwaardelijke) overdracht worden toegekend. Bovendien laat zich, bij gebreke van aan vervulling van de voorwaarde verbonden terugwerkende kracht of een met § 161 BGB vergelijkbare bepaling, de goederenrechtelijke werking van de vervulling anders niet construeren.12 Het terstond doen overgaan van een door de voorwaarde beperkt recht is derhalve noodzakelijk om de goederenrechtelijke werking te handhaven in een stelsel dat niet uitgaat van terugwerkende kracht en geen wettelijke beschermingsbepaling in de trant van § 161 BGB kent. Hierna zal bovendien blijken dat het Nederlandse recht met deze systematiek sterk lijkt op het Oostenrijkse recht en ook minder ver verwijderd staat van het Duitse recht dan op het eerste gezicht gedacht zou kunnen worden.13 Zij past tot slot ook goed in de systematiek van voorwaardelijke rechtshandelingen, waaraan dikwijls bepaalde voorwerkingen toekomen teneinde te garanderen dat het beoogde rechtsgevolg met vervulling van de voorwaarde ook daadwerkelijk intreedt.14

Zoals in paragraaf 8.2.1 is uiteengezet, is in de loop der tijd de constructie van de terugwerkende kracht van de vervulling van de voorwaarde als verklaringsmechanisme verlaten en is daarvoor, op basis van de bevindingen van Fitting, een stelsel in de plaats gekomen waarin wordt uitgegaan van het terstond tot stand komen van de voorwaardelijke rechtshandeling met een uitgestelde werking gecombineerd met een zekere Vorwirkung. Onder het begrip Vorwirkung laten zich de rechtsgevolgen samenvatten die niet door de opgeschorte werking van de rechtshandeling worden getroffen.15 Het gaat derhalve om de rechtsgevolgen die, ondanks de opschortende voorwaarde, terstond met de totstandkoming van de rechtshandeling intreden. De grondslag van de Vorwirkungen is gelegen in de strekking van de opschortend voorwaardelijke rechtshandeling. Enerzijds staat partijen bij een opschortend voorwaarde rechtshandeling voor ogen dat de werking van de rechtshandeling niet intreedt voordat de voorwaarde in vervulling gaat, maar anderzijds willen partijen ook bewerkstelligen dát de rechtshandeling zonder meer werking verkrijgt op het moment dat de voorwaarde in vervulling gaat. De opschortende voorwaarde heeft derhalve twee dimensies: enerzijds het uitstellen van het rechtsgevolg, maar anderzijds ook het garanderen dat het rechtsgevolg wel intreedt als de voorwaarde in vervulling gaat. De direct intredende rechtsgevolgen van een rechtshandeling onder opschortende voorwaarde – of in dit geval: een overdracht onder opschortende voorwaarde – laten zich dan ook alle terugvoeren op dit laatste aspect: het waarborgen dat vervulling van de voorwaarde ook daadwerkelijk tot het door partijen beoogde gevolg leidt.16

Gewoonlijk laten partijen zich door het verbinden van een voorwaarde aan een rechtshandeling slechts uit over het eerste aspect – het uitstellen van de rechtsgevolgen – en niet zozeer over de situatie gedurende de periode van onzekerheid. Aangezien in de partijafspraak echter besloten ligt dat partijen willen dat de vervulling van de voorwaarde ook tot het beoogde rechtsgevolg kan leiden, geeft de wet nadere regels over de situatie gedurende de periode van onzekerheid waar het aankomt op de voorwerkingen van de voorwaardelijke rechtshandeling.17Artikel 3:84 lid 4 BW moet worden beschouwd als een zodanige Vorwirkung van de voorwaardelijke beschikking.18 Doordat de wet reeds een zekere werking toekent aan de overdracht, door terstond een recht te laten overgaan op de verkrijger, is gewaarborgd dat vervulling van de voorwaarde ook leidt tot eigendomsverkrijging. Het eigendomsrecht onder opschortende voorwaarde is daarmee een hulpfiguur die dient ter overbrugging van de periode van onzekerheid. Omdat de koper terstond een eigendomsrecht onder opschortende voorwaarde verkrijgt, is dat eigendomsrecht immuun tegen gebeurtenissen in de periode van onzekerheid die de onvoorwaardelijke eigendomsverkrijging zouden kunnen verijdelen, waardoor de verkrijging van de eigendom bij vervulling is gewaarborgd. In het eigendomsrecht onder opschortende voorwaarde manifesteert zich derhalve de mogelijkheid om door vervulling van de voorwaarde eigenaar te worden. Aldus wordt in zekere zin voorgesorteerd op de vervulling van de voorwaarde, juist om te bewerkstelligen dat de vervulling van de voorwaarde ook leidt tot het door partijen beoogde rechtsgevolg. Het eigendomsrecht onder opschortende voorwaarde is daarmee een erkenning en verwezenlijking van het tegenwoordig belang van de koper als toekomstig eigenaar.19 De splitsing van het eigendomsrecht die artikel 3:84 lid 4 BW teweegbrengt, bewerkstelligt daarmee de goederenrechtelijke werking van de vervulling van de voorwaarde.20

Door sommige auteurs wordt artikel 3:84 lid 4 BW een te smalle basis genoemd om daaraan zodanige verstrekkende conclusies te verbinden.21 Daarvoor pleit dat de toelichting inderdaad alleen gewag maakt van het hierboven beschreven vermoeden en met geen woord rept over de materieelrechtelijke consequentie van een voorwaardelijke overdracht, namelijk dat een recht wordt verkregen dat aan dezelfde voorwaarde is onderworpen als de overdracht. Bovendien zou het volgens sommige auteurs nooit de bedoeling van Meijers zijn geweest om een zodanig rechtsgevolg in artikel 3:84 lid 4 BW te verankeren.22 Bedacht moet echter worden dat het uiteindelijk niet aankomt op wat Meijers heeft gewild of bedoeld, maar op hetgeen in de wetsbepaling terecht is gekomen en wat voor voorstelling de wet- gever zich heeft gemaakt van de functie van de wetsbepaling. Voor artikel 3:84 lid 4 BW geldt dan ook volledig wat Snijders over de omgang met Meijers’ con- cepten in het algemeen heeft opgemerkt:

‘Bij het werk na de dood van Meijers in 1954 is uitgegaan van wat toen als de voor de hand liggende uitleg van die bepalingen werd beschouwd. Het is niet goed meer na te gaan of deze uitleg volledig samenvalt met wat Meijers precies voor ogen stond. Dat betekent dat die latere uitleg voor een goed begrip van het eindresultaat m.i. van groter belang kan zijn dan wat men uit eerdere geschriften van Meijers zelf omtrent diens opvattingen zou kunnen afleiden.’23

Uit de latere parlementaire geschiedenis blijkt duidelijk dat de wetgever van de hierboven beschreven systematiek is uitgegaan, alwaar de wetgever uiteenzet wat de rechtsgevolgen zijn van een overdracht onder voorwaarde.24 Volgens hem heeft de overdracht onder opschortende voorwaarde tot gevolg dat de koper voorwaardelijk eigenaar wordt,25 terstond een voorwaardelijk recht verkrijgt,26 een levering ex artikel 3:91 BW ‘onmiddellijk een voorwaardelijk eigendomsrecht [doet] ontstaan’27 en dat in geval van cessie onder voorwaarde ‘degene die onder ontbindende voorwaarde een vordering aan een ander overdraagt, zelf een recht onder opschortende voorwaarde [behoudt].’28

Afgezien van het feit dat Meijers persoonlijke opvattingen niet per se het thans geldende recht behoeven weer te geven, wijst er bovendien van alles op dat Meijers met artikel 3:84 lid 4 BW wel degelijk de hier verdedigde systematiek voor ogen had. In de eerste plaats is de tekst van het artikellid op dat punt glashelder.29 Niet goed laat zich verklaren dat, wanneer Meijers slechts een vermoeden voor ogen had dat de overdracht onder dezelfde voorwaarde plaatsvindt, hij de bepaling aldus redigeerde dat een recht wordt verkregen dat aan dezelfde voorwaarde is onderworpen. De bepaling drukt veeleer uit wat volgens Meijers het rechtsgevolg is van een zodanige voorwaardelijke overdracht: het terstond verkrijgen van een voorwaardelijk recht.30 Bovendien blijkt uit de ongepubliceerde Notulen van de Subcommissie Burgerlijk Recht duidelijk dat Meijers niet enkel een vermoeden wilde scheppen, maar ook – en gelet op de volgorde van de argumenten: vooral – wilde bepalen dat ter uitvoering van een voorwaardelijke overdracht een voorwaardelijk recht wordt verkregen en Meijers dus de figuur van voorwaardelijke eigendom omarmde. Bij de discussie in de negentigste vergadering van de Subcommissie, waarbij een vrijwel gelijkluidend concept van het huidige artikel 3:84 lid 4 BW wordt besproken,31 licht Meijers de bepaling als volgt toe:

‘Deze bepaling houdt, naar de Voorzitter toelicht, in: 1. Dat eigendomsrecht onder voorwaarde mogelijk is; 2. Dat de voorwaarde bij een verbintenis om te geven zich uitstrekt tot de levering.’32

Meijers wenste met artikel 3:84 lid 4 BW derhalve meer dan enkel een vermoeden te scheppen dat de overdracht onder dezelfde voorwaarde geschiedt als de verbintenis. Het eigendomsrecht zelf wordt door een overdracht onder voorwaarde ook onderworpen aan de voorwaarde. Zoals gezegd, ligt een dergelijke benadering ook voor de hand in een stelsel dat de terugwerkende kracht van vervulling van de voorwaarde afschaft. Teneinde de goederenrechtelijke werking van de vervulling van de voorwaarde te bewerkstelligen moet men dan namelijk wel aanvaarden dat de vervreemder en verkrijger gedurende de periode van onzekerheid beide voorwaardelijke rechten hebben, omdat zich anders de goederenrechtelijke werking van de vervulling van de voorwaarde niet laat volhouden.33 Wie derhalve niet aanvaarden wil dat de koper gedurende de periode van onzekerheid al eigenaar onder opschortende voorwaarde is, kan niet volhouden dat vervulling van de voorwaarde goederenrechtelijke werking heeft en kan evenmin volhouden dat de verkoper gedurende de periode van onzekerheid eigenaar onder ontbindende voorwaarde is.

Op zichzelf laat zich natuurlijk ook voorstellen dat de wetgever weliswaar goederenrechtelijke werking aan de vervulling van de voorwaarde heeft willen toekennen, maar daarvoor niet de nodige wettelijke voorzieningen heeft getroffen, waardoor alsnog zou moeten worden geconstateerd dat vervulling van de voorwaarde geen goederenrechtelijke werking heeft. Daarvan is echter geen sprake. De tekst van artikel 3:84 lid 4 BW, de Toelichting-Meijers en de latere parlementaire geschiedenis, zoals hiervoor aangehaald, wijzen alle duidelijk in de richting van de hier verdedigde systematiek van de goederenrechtelijke werking van de vervulling van de voorwaarde.

Al met al heeft Meijers – en in navolging daarvan de wetgever – met artikel 3:84 lid 4 BW in feite gekozen voor een stelsel zoals dat voor het oude recht reeds werd verdedigd door Wiarda.34 Dat laat zich zowel inhoudelijk als ook wat betreft het tijdstip waarop Meijers zijn concepten vervaardigde ook goed verklaren. Meijers wilde afrekenen met de terugwerkende kracht van de vervulling van de voorwaarde, maar tegelijkertijd vasthouden aan de goederenrechtelijke werking van de voorwaarde. Door Wiarda werd, kort voor de totstandkoming van Meijers concepten, nu juist een dergelijk stelsel verdedigd, waarin de goederenrechtelijke werking van de vervulling van de voorwaarde niet werd verklaard door middel van een beroep op de beweerdelijke terugwerkende kracht. Het ligt dan ook voor de hand dat Meijers bij dit stelsel aanknoopte voor het nieuwe recht.35

Wiarda werkte deze constructie eerst uit voor de overdracht onder tijdsbepaling. Wiarda erkent zowel de overdracht onder tijdsbepaling van eigendom, alsook de overdracht van ‘eigendom onder tijdsbepaling’.36 Beide constructies leiden er volgens hem toe dat de vervreemder gedurende de tussenliggende periode nog slechts een eigendomsrecht heeft dat door de tijdsbepaling is beperkt, terwijl de verkrijger reeds terstond een daarmee corresponderend complementerend eigendomsrecht verkreeg onder tijdsbepaling.37 De opschortende tijdsbepaling stelt volgens Wiarda de overdracht derhalve niet uit tot het moment van verstrijken van de overeengekomen tijd, maar bewerkstelligt dat terstond een eigendomsrecht wordt overgedragen dat onderworpen is aan de tijdsbepaling. De vervreemder heeft in de tussenliggende periode nog enkel een eigendomsrecht onder eindtermijn, zodat hij ook uitsluitend kan beschikken over het door de tijdsbepaling beperkte recht.38 De goederenrechtelijke werking van het verstrijken van de tijdsbepaling is daarmee gewaarborgd doordat het eigendomsrecht zelf onderworpen is aan de tijdsbepaling, waardoor de nemo-plus-regel tot gevolg heeft dat beide eigenaars niet meer kunnen overdragen dan hun eigendomsrecht onder tijdsbepaling:

‘Bij dit stelsel van tijdelijken eigendom worden de zaken geenszins aan het verkeer onttrokken. Beide tijdelijke eigenaars kunnen over de zaak beschikken zooveel zij willen. Zij kunnen evenwel nooit meer overdragen dan zij zelven in eigendom hebben, d.i. tijdelijken eigendom.’39

Voor de overdracht onder voorwaarde verdedigde Wiarda hetzelfde systeem.40 De aan de overdracht verbonden opschortende voorwaarde belet niet dat reeds terstond een overdracht tot stand komt onder dezelfde voorwaarde, welke overdracht terstond leidt tot het overgaan van een eigendomsrecht dat onderworpen is aan dezelfde voorwaarde. Het is dit stelsel dat duidelijk doorklinkt in artikel 3:84 lid 4 BW.

Deze functie is alleen te gebruiken als je bent ingelogd.