6.4.3 Onderhandelingsfase

In de onderhandelingsfase, soms schikkingsfase genoemd, kunnen rechters en partijen onderzoeken in hoeverre partijen bereid zijn mee te werken aan een oplossing van het geschil. Zowel de intentie van partijen als de rol van de rechter en het doel verschillen in deze fase van de vorige. Het vizier is gericht op het beproeven van een schikking en niet langer op het wijzen van een vonnis. Uiteraard beslissen de partijen of zij mee willen werken aan een schikking. Zij bepalen de inhoud van de onderhandelingen. De rechter komt slechts een faciliterende rol toe en is dan niet op zoek naar de toedracht van de zaak. Of en hoe rechters een schikking beproeven is een kwestie van stijl, intuïtie en bedrevenheid om de omstandigheden te creëren waaronder overeenstemming mogelijk is.1

In alle vijf geobserveerde comparities tastten rechters af of toenadering tussen partijen mogelijk was. Dit gebeurde ook in de zitting van het deskundigenverhoor na het vertrek van de deskundige, die toen het karakter van een comparitie kreeg. In de pleitzittingen werd geen poging daartoe gewaagd. Zolang de rechter geen eindvonnis heeft geveld staat het partijen vrij overeenstemming te bereiken en dat kan dus ook tijdens of rond pleitzittingen. In de praktijk is dan echter zo lang doorgeprocedeerd en zijn de tegenstellingen vaak zo groot dat een schikking in deze fase weinig voorkomt.

De rechters van de geobserveerde zittingen begonnen niet in een vroeg stadium aan een poging om partijen tot elkaar te brengen.2 Ze stelden pas voor te onderhandelen als de feiten boven tafel waren en op zijn minst enige juridische onderbouwing van het standpunt was gegeven. Rechters wordt in de literatuur aangeraden om de informatiefase goed af te bakenen van de onderhandelingsfase. Het belang daarvan is dat partijen zich realiseren dat de doelen van deze fasen verschillen en dat de verschafte informatie in de onderhandelingsfase niet voor de eventuele beslissing van belang is. Partijen dienen te beseffen dat de rechter weliswaar verantwoordelijk is voor het vonnis, maar zijzelf voor een schikking. Zij kunnen daar hun strategie op aanpassen.3

De overgang naar de onderhandelingsfase gebeurde altijd op initiatief van de rechtbank en meestal vrij subtiel. Uit een opmerking van een bijzitter waarin gehint werd op de mogelijkheid om tot overeenstemming te komen, moest worden opgemaakt dat een nieuwe fase zijn intrede kon doen (‘Wilt u ook vonnis of toch nog even praten?’). Meer direct was de voorzitter die in zijn vraagstelling liet doorschemeren dat er vanzelfsprekend een poging tot onderhandelen zou worden gedaan:

Rechters kunnen na een uitvoerige kennisneming van het geschil tijdens de zitting een voorlopig oordeel geven. Daarmee scheppen zij duidelijkheid over hun voorlopige standpunt. Een voorlopig oordeel kan ook recht doen aan de onderhandelingspositie van degene die het juridische gelijk het meest aan zijn zijde heeft. Soms kan het oordeel de onderhandelingen een impuls geven, waarna alsnog een vruchtbare discussie ontstaat. Naarmate het oordeel gunstiger voor een van de partijen is (of lijkt te zijn), kan het de onderhandelingsruimte echter ook beperken. De Handleiding regie vermeldt dat het bij het geven van een voorlopig oordeel vooral op timing aankomt. Partijen moeten er niet mee overvallen worden, maar het is niet uit den boze om al een voorlopig oordeel te geven voordat partijen met elkaar gaan onderhandelen. Dit hangt af ‘van de zaak en de ontwikkelingen op de zitting’. Daarmee wordt verondersteld dat de rechter intuïtief aanvoelt of een voorlopig oordeel zinvol is. Uiteindelijk beslist de rechter of hij een voorlopig oordeel uitspreekt.4

In drie zittingen gaven de rechters een voorlopig oordeel over de belangrijkste vordering.5 Daartoe werd eerst geraadkamerd tijdens een schorsing. In al deze gevallen hadden partijen al een poging ondernomen om tot overeenstemming te komen. Het verzoek tot een voorlopig oordeel kwam eenmaal van een procespartij, in de andere zittingen vroegen de rechters of partijen daar behoefte aan hadden. In het ene geval was het antwoord een volmondig ja, in het andere geval maakte een van de raadslieden expliciet bezwaar tegen een voorlopig oordeel, terwijl de wederpartij op zijn best aarzelend reageerde. Niettemin bracht de rechtbank na een schorsing een voorlopig oordeel uit:

Van de drie keer dat de rechtbank een voorlopig oordeel gaf, vervolgde de voorzitter twee keer met de vraag of partijen met elkaar wilden overleggen (antwoord: nee). Eén keer vroeg hij of het oordeel het standpunt van partijen beïnvloedde. De meest in het gelijk gestelde partij vroeg daarop om eindvonnis; de wederpartij wilde zich nog beraden. In alle gevallen volgde eindvonnis conform het voorlopig oordeel.

De inspanningen van de rechters bleven zonder resultaat, want in geen van de zittingen werd definitief overeenstemming over een oplossing bereikt. Wel spraken partijen in een van de comparities af dat de gedaagde ruim de tijd kreeg om aan de vordering van eiser te voldoen. De zaak werd daartoe tijdelijk aangehouden (‘op de parkeerrol geplaatst’) om partijen de gelegenheid te geven hun afspraken na te komen. Deze afspraak werd niet in een vonnis, maar in het proces-verbaal vastgelegd. In de pleitzittingen werd geen schikkingspoging ondernomen.

Dat er geen definitieve schikkingen tot stand kwamen tijdens de bijgewoonde comparities is niet uitzonderlijk, maar wijkt wel enigszins af van de resultaten in ander onderzoek. In 32 procent van de (enkelvoudige) comparities die Van der Linden heeft onderzocht, werd tussen partijen overeenstemming bereikt. Zij constateerde tevens dat de doelen van comparities volgens de betrokkenen in behoorlijke mate werden gehaald. Een aanzienlijke meerderheid van de partijen, advocaten en rechters reageerde op de stelling ‘de rechter heeft eruit gehaald wat erin zat om partijen een schikking te laten overeenkomen’ met ‘eens’ of ‘zeer eens’. Een eveneens grote meerderheid reageerde op de stelling ‘er is door het gedrag van de rechter sprake van een dwangschikking’ met ‘oneens’ of ‘zeer oneens’ (hoewel toch nog 12 procent van de partijen het daarmee eens was).6 Het heeft er geenszins de schijn van dat het ontbreken van schikkingen in de in dit onderzoek geobserveerde zittingen toe te schrijven is aan de meervoudige formatie. Het ontbreken van schikkingen in de geobserveerde zittingen is waarschijnlijk toe te rekenen aan de onverzoenlijke posities van partijen.7

Net als in de informatiefase zijn vooral in dit onderhandelingsstadium van de zitting verschillen in rechterlijke aanpak en stijl waarneembaar. De ene rechter deed aanmerkelijk meer moeite partijen tot een schikking te bewegen dan de andere. De uiteenlopende aanpak was niet alleen merkbaar per zitting, en daarmee per meervoudige kamer, maar ook tussen rechters onderling binnen de meervoudige kamer kwam verschil van inzicht over de haalbaarheid van een schikking tot uiting.8 Sommige rechters suggereerden slechts dat een schikking ook een uitkomst van de procedure kon zijn en beperkten zich verder tot het benoemen van de voordelen daarvan. Anderen gingen meer sturend te werk en waarschuwden ook voor wat het kon betekenen om door te procederen of een uitspraak af te wachten.9 Het volgende fragment geeft weer hoe een van de rechters partijen welbewust aanspoorde om tot een vergelijk te komen, terwijl diens collega daar geen heil meer in zag:

In deze dialoog benadrukte de jongste rechter de belasting van de procedure en de geschiedenis van samenwerking tussen de partijen.10 Het argument dat een procedure een zware tol kan eisen werd ook in andere comparities gebruikt om partijen tot een schikking te bewegen. Enkele keren maakten de rechters gewag van de hoge kosten. In bijna alle gevallen waarin de rechters de mogelijkheden van een schikking aftastten, vroegen zij de partijen rechtstreeks of er ‘bereidheid was tot praten’. Van het opdringen van een schikking was geen sprake. De mogelijkheid om een mediator in te schakelen is nooit geopperd, waarschijnlijk omdat de partijen geen relatie meer met elkaar onderhielden en er mede daardoor weinig kans van slagen was. Bemerk overigens in bovenstaand fragment ook de toon van de rechter. Deze was voorzichtig, zelfs wat bekommerd, en verschilde daarmee van de toon die in de informatiefase overheerste. Daar was die zakelijker, zonder omhalen gericht op het verkrijgen van de gewenste inlichtingen.11

In een van de comparities ontstond bij een partij verwarring over het begrip schikking. Zij meende dat een schikking neerkwam op een beslissing van de rechtbank. De dialoog verliep als volgt: