9.4.1.1 Schulduitsluitingsgronden en rechtvaardigingsgronden: AVAS als containerbegrip

Strafuitsluitingsgronden zijn naar het fiscale recht geïmporteerd vanuit het strafrecht. In de klassieke strafrechtelijke dogmatiek wordt onderscheid gemaakt tussen twee categorieën strafuitsluitingsgronden, de rechtvaardigingsgronden enerzijds en de schulduitsluitingsgronden anderzijds.1 Bij de aanwezigheid van een rechtvaardigingsgrond wordt op zichzelf voldaan aan de delictsomschrijving, maar is het feit onder de gegeven omstandigheden toch niet strafbaar. In het strafrecht zijn bijvoorbeeld overmacht en noodweer wettelijk erkend als rechtvaardigingsgronden, die de strafbaarheid van het feit wegnemen.2 De schulduitsluitingsgronden (zoals ontoerekeningsvatbaarheid3 en AVAS) nemen daarentegen de strafbaarheid van de dader weg.4 In fiscalibus wordt dit onderscheid tussen rechtvaardigingsgronden en schulduitsluitingsgronden echter niet scherp gemaakt. Schulduitsluitingsgronden en rechtvaardigingsgronden zijn – in algemene zin – bij de Vierde Tranche Awb expliciet erkend als exoneratiegrond voor de (fiscale) bestuurlijke boete.5

Anders dan in het strafrecht het geval is,6 komt in het fiscale recht echter geen indeling naar verschillende soorten schulduitsluitingsgronden voor. In het strafrecht wordt AVAS bijvoorbeeld beschouwd als een afzonderlijke, buitenwettelijke schulduitsluitingsgrond.7 Deze schulduitsluitingsgrond is ook in de fiscale jurisprudentie als zodanig erkend, maar in fiscalibus heeft AVAS een veel bredere betekenis gekregen. In wezen fungeert de term AVAS namelijk als vergaarbak, zowel voor schulduitsluitingsgronden als voor rechtvaardigingsgronden.8 Ik zal bij dit fiscale gebruik aansluiten en in het vervolg AVAS als overkoepelende term gebruiken voor alle strafuitsluitingsgronden.