9.4.2 Pleitbaar standpunt

De Hoge Raad heeft in de jaren tachtig van de twintigste eeuw de leer van het ‘pleitbaar standpunt’ ontwikkeld.1 In enkele arresten oordeelde de Hoge Raad dat een ingenomen standpunt dat redelijkerwijs verdedigbaar (‘pleitbaar’) is, opzet of grove schuld uitsluit.2 Het relevante toetsmoment is daarbij het moment van het doen van aangifte of de voldoening of afdracht op aangifte.3 Als er op dat moment sprake was van een dergelijk pleitbaar standpunt, dan kan de belastingplichtige geen opzet of grove schuld worden verweten, ook al wordt zijn standpunt achteraf onjuist bevonden.4

De inhoudelijke toets die de Hoge Raad aanlegt, is in de loop van de jaren herhaaldelijk gewijzigd. Gedurende enkele decennia verliep die toets via de negatieve constatering dat ‘niet kan worden gezegd dat met het innemen van het standpunt dermate lichtvaardig is gehandeld dat het aan zijn opzet of grove schuld is te wijten dat te weinig belasting is geheven’.5 In één van de zogenoemde Credit Suisse-arresten uit 2017 hanteerde de Hoge Raad daarentegen de volgende, positief geformuleerde definitie:

‘Indien een onjuiste belastingaangifte wordt gedaan, kan ter zake daarvan geen vergrijpboete (…) worden opgelegd indien aan die aangifte een standpunt ten grondslag ligt dat gebaseerd kan worden op een pleitbare uitleg van het (fiscale) recht, in die zin dat de belastingplichtige ten tijde van het doen van die aangifte – naar objectieve maatstaven gemeten – redelijkerwijs kon en mocht menen dat deze uitleg en daarmee de door hem gedane aangifte juist was. In een dergelijk geval kan niet worden gezegd dat het aan opzet of grove schuld van de belastingplichtige te wijten is dat die aangifte onjuist is dan wel dat daardoor te weinig belasting is geheven, ook al wordt het aan die aangifte ten grondslag liggende standpunt later door de rechter onjuist bevonden.’6

De Hoge Raad heeft deze formulering nadien (ook voor de aangiftebelastingen) bevestigd.7 Volgens de Hoge Raad is de oude, negatief geformuleerde toetsingsmaatstaf overigens in overeenstemming met het nieuwe, positief geformuleerde criterium.8 Dat betekent dat de oudere jurisprudentie zijn belang blijft behouden.9

Van belang is nog dat een pleitbaar standpunt alleen kan zien op de interpretatie van het (fiscale) recht. Het moet dus gaan om een – geheel of gedeeltelijk10 – rechtskundig (juridisch) standpunt. Daaronder valt ook de rechtskundige duiding van de feiten.11 Gaat het daarentegen om een standpunt van louter feitelijke aard (dat bijvoorbeeld de waardering van aandelen betreft), dan is dat standpunt – hoe verdedigbaar ook – geen ‘pleitbaar standpunt’.12